Countess of Transylvania, vampire: Born 1560/61; died, August 21, 1614.
The noble Báthory family stemmed from the Hun Gutkeled clan which held power in broad areas of east central Europe (in those places now known as Poland, Hungary, Slovakia, and Romania), and had emerged to assume a role of relative eminence by the first half of the 13th century. Abandoning their tribal roots, they assumed the name of one of their estates (Bátor meaning 'valiant') as a family name. Their power rose to reach a zenith by the mid 16th century, but declined and faded to die out completely by 1658. Great kings, princes, members of the judiciary, as well as holders of ecclesiastical and civil posts were among the ranks of the Báthorys. Adopting an exalted name did not alter some basic familial preferences among lesser lights however, and in order to consolidate more tenuous clingings to influence there was considerable intermarriage amongst the Báthory family, with some of the usual problems of this practice produced as a result. Unfortunately, beyond the 'usual problems' some extraordinary difficulties arose (namely hideous psychoses) and several "evil geniuses" appeared, the notorious and sadistic Erzsébet the most prominent of them. Truly, she was evil enough to be recognized as one of the original "vampires" who later inspired Bram Stoker to write the legend of Dracula -- but unlike Stoker's story, she was real. Unusual for one of her social status, she was a fit and active child. Raised as Magyar royalty, as a young maid she was quite beautiful; delicate in her features, slender of build, tall for the time, but her personality did not attain the same measure of fortuitous development. In her own opinion her most outstanding feature was her often commented upon gloriously creamy complexion. Although others were not really so equally impressed with the quality of her rather ordinary skin, they offered copious praise if they knew what was good for them, as Erzsébet did not accept unenthusiastic half-measures of adulation; and she was vindictive. She was only 15 when she was 'married off' for political gain and position to a rough soldier of (nevertheless) aristocratic stock and manner. By reason of the marriage, she became the lady of the Castle of Csejthe, his home, situated deep in the Carpathian mountains of what is now central Romania, but which then was known only as Transylvania. Located near no exciting urban center, the castle was surrounded by a village of simple peasants and rolling agricultural lands, interspersed with the jagged outcroppings of the frozen Carpathians. While the picturesque setting embraced a bucolic tapestry of ideal small fields, meandering stone walls, quaint cottages, a few satisfied brown cows, and goats with tinkling bells about their necks scampering amongst the chickens, life here was uneventful. The castle was typical for its day and place: cold, dun, gloomy, damp, dark; unlike the cozy thatched houses of the peasants below. While her husband was pursuing his passion, the soldier business, and off on various campaigns, for Elizabeth -- who did not wish to amuse herself in the out-of-doors where those loutish peons were grubbing in the mud -- life became poundingly boring in very short order. Being an energetic teenager, although one with a view and experience of life which was 'special,' she set about finding novel amusements to occupy her days. Her tastes were of a certain slant, and consequently she began to gather about herself (as her ample financial resources readily accommodated) persons of peculiar and sinister arts. These she welcomed into her presence, affording them commodious lodging and lavish attention to each of their most singular needs and interests. Among them were those who claimed to be witches, sorcerers, seers, wizards, alchemists, and others who practiced the most depraved deeds in league with the Devil and too painful to mention even in a story such as this. They taught her their crafts in intimate detail and she was enthralled. But learning such unspeakable things was not enough. War in the 16th century was a brutal affair. While fashionably fighting the Turks and attempting to gain information from prisoners captured, her husband employed a horrid device of torture: clever articulated claw-like pincers, fashioned of hardened silver; which, when fastened to a stout whip would tear and rip the flesh to such an obscene degree that even he, a cruel man, abandoned the apparatus in disgust and left it at the castle as he departed on yet another heroic foray. Elizabeth was not alone in her 'unusual' interests. Aware of Elizabeth's complex preoccupations, and amused by them, her aunt had introduced her also to the pleasures of flagellation (enacted upon desolate others of course), a taste Elizabeth quickly acquired. Equipped with her husband's heinous silver claws, she generously indulged herself, whiling away many lonely hours at the expense of forlorn Slav debtors from her own dungeons. The more shrill their screams and the more copious the blood, the more exquisite and orgasmic her amusement. She preferred to whip her 'subjects' on the front of their nude bodies rather than their backs, not only for the increased damage potential, but so that she could gleefully watch their faces contort in horror at their most grim and burning fate. Her husband died in 1604 (some say 1602) of stab wounds imposed on him by a harlot in Bucharest whom he had not paid, and Elizabeth immediately dreamed of a lover to replace him, since she never cared for him in the first place -- so much for her mourning. However, the mirror showed her that her prurient indulgences, as well as time, had taken their toll on her appearance. Her 'angelic' complexion had long since faded to something less than perfection; she had reached 43. Her desire for a lover did not fade; she raged deep within, cursing time. Such a simple interest as a new husband was not to rule the day, it was merely a detail. With the demise of her husband, prowling highly placed men began to smell a ripe opportunity to seize the power and influence encapsulated in the Báthory name; likely by acquiring her and then eliminating her. As well, she was next in line to become King of Poland, and she wanted the job. This seeming anomaly was possible within the governing constructs of the time, and the office of queen held no political weight. At the same time, she was educated beyond all those around her, reading and writing four languages while the prince of Transylvania was an illiterate boor (who bathed regularly -- every year on his birthday). Maintaining her youth and vitality became central to this developing plot; the absolute divine right to power she understood was hers to keep and protect would be essential to the attainment of all that she sought. Vanity, sexual desire, drive for political power all were seamlessly blended into a central primordial passion. If she lost her youth, she could forfeit all. Her mood deteriorated markedly and one day, as she viciously struck a servant girl for a minor oversight, she drew blood when her pointed nails raked the girl's cheek. The wound was serious enough that some of the blood got onto Elizabeth's skin. Later, Elizabeth was quite sure that that part of her own body - where the girl's blood had dropped - looked fresher somehow; younger, brighter and more pliant. Immediately she consulted her alchemists for their opinion on the phenomenon. They, of course, were enjoying her hospitality and did not wish to disappoint, so, fortunately, they did recall a case many many years before and in a distant place where the blood of a young virgin had caused a similar effect on an aged (but generous) personage of nobility and good grace. With such clear evidence at hand, Elizabeth was convinced that here was a brilliant discovery; a method to restore and preserve her youthful glow forever, or at least until she got what she wanted. The advice of her 'beauty consultant,' a woman named Katarina, concurred that her clever realization was most surely sound. Elizabeth reasoned that if a little was good, then a lot would be better: she firmly believed that if she bathed in the blood of young virgins -- and in the case of especially pretty ones, drank it -- she would be gloriously beautiful and strong once again. For years, Elizabeth's trusted helper in her various secret pleasures had been Dorotta Szentes. Now with her, and other 'witches' to help carry the load, Elizabeth roamed the countryside by night, hunting for suitable virginal girls as raw material for her difficult quest. When back in the castle, each batch of young girls would be hung, alive and naked, upside-down by chains wrapped around their ankles. Their throats would be slit and all of their blood drained for Elizabeth's bath, to be taken while the heat of their young bodies still remained in the thickening and sticky crimson pool. And every now and then, a really lovely young girl would be obtained. As a special treat, Elizabeth would drink the child's blood: at first from a golden flask, but later, as her taste for it increased, directly from the stream, as the writhing and whimpering body hung from the rafters, turning pale. Although she had held off her political foes, after five years of this enterprise Elizabeth at last began to realize that the blood of peasant girls was having little effect on the quality of her skin. Obviously such blood was defective and better blood was required. In early 17th century Transylvania, parents of substantial position wished their daughters to be educated in the appropriate social graces and etiquettes, so that they might gain the 'right' connections when ripe. Here was an opportunity. In 1609, Elizabeth established an academy in the castle, offering to take 25 girls at a time from proper families, and to correctly finish their educations. Indeed, their educations were finished. Assisted by Dorotta Szentes (known also by the graceful diminutive "Dorka") these poor students were consumed in exactly the same beastly fashion as the anguished peasant girls who preceded them. This was too easy, and Elizabeth became careless in her actions for the first time in her dreadful career. During a frenzy of lust, four drained bodies were thrown off the walls of the castle. The error was realized too late, for villagers had already seen, collected, and begun to identify the girls. The disappearance of all those young women began to be solved; the secret was finished. Word of this horror spread rapidly and soon reached the Hungarian Emperor, Matthias II, who immediately ordered that the Countess be placed on public trial. But, her aristocratic status did not allow that she be arrested. Parliament at once passed a new Act to reverse this privilege of station (lest she slip from their hands) and Elizabeth was brought before a formal hearing in 1610. Interestingly, no authority seemed inclined to offer any form of attention to these matters when merely peasant girls had been the subject of Elizabeth's blood-letting for five years previous. By the final count, 600 girls had vanished; Elizabeth admitted nothing. Dorka and her witches were burned alive, but the Countess, by reason of her noble birth, could not be executed. Katarina was somehow seen as another victim, and was set free. So, Elizabeth was damned to a death while alive. Sealed into a tiny closet of her castle -- and never let out -- she died four years later. Elizabeth did not ever utter even a single word of regret, or remorse. A note of interest: When Elizabeth was 25 years old, Stephan Báthory (a prince of Transylvania and her uncle) was elected King of Poland. The last regularly scheduled trans-Atlantic passenger ocean liner ship in operation was named the "Stephan Batory" (a typical spelling variation.) It ceased operation in 1991, and its ports of call were Gdansk, Poland, and Montréal.
|
Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi ve oglu Sait Çelebi denince akla masonlar gelir.1720 senesinde Fransa'ya elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmet Çelebi yaninda oglu Sait Çelebi'yi de götürmüstü. Osmanli Devleti, onlari Fransa'ya Türk Milletini temsil etsinler diye yolladi. Fakat onlar geri döndüklerinde birçok yeni sapik akimla beraber döndüler. Burada ilginç olan diger konu ise Sait Çelebi'nin babasi Yirmisekiz Mehmet Çelebinin DEVSIRME olmasidir. Bu DEVSIRME MASON sirf mason oldugu için okadar hizli yükselmistir ki Osmanli imparatorlugunda kisa zamanda SADRAZAM (Basbakan) olmustur.
Yirmisekiz Çelebi Mehmet Fransa Büyük Elçisi ( Ilk Masonun babasi)
Yirmisekiz Çelebizade Mehmet Sait, XV. LOUIS'in önünde egilirken
Osmanli'da ilk mason Yirmisekiz Mehmet Çelebizade Sait Çelebi'dir. Sait Çelebi 1732'de Isveç'e 1741'de de Fransa'ya elçi olarak gitmis. III. Sultan OSMAN zamaninda (1755) 5 ay kadar Sadrazam'lik yapmistir. IBRAHIM MÜTEFERRIKA (Yahudi Dönmesi) ile birlikte Osmanli'nin ilk masonlaridirlar.
Bunuda unutmamak gerekir ki Kumbaraci Ahmet Pasa (1675-1742) esas ismi COMT DE BONNEVAL Fransa'da mason olmustu.
Yirmisekiz Çelebizade Mehmet Sait Bey
Iste masonlarin, DÖNME, DEVSIRME, YAHUDI, YAHUDI USAGI, EMPERYALIST ISBIRLIKÇISI, HOSGÖRÜCÜ, diye anilma sebebi beklide Osmanli da ilk mason olanlarin bu kimliklere sahip olmalaridir. Oysa daha sonraki yillarda Talat Pasa, Ziya Gökalp…..bu cemiyete üye girmislerdir.Bu konuya daha ileride deginecegim.
Tunga Manas
04.04.2005
Bir Pezevenk Satılmıs Arap “Emir Abdullah” orijinal fotografı
MEKKE PRENSI
ESREF SANCAR KUSÇUBASI, Hayber cenginde agir yarali esir edildigi zaman, bütün Arabistan yerinden oynamisti: Serif Hüseyin Pasa'nin El-Kible gazetesi, büyük basliklarla su haberi veriyordu:
Uçan Seyh'in kanadi koptu…
Ve Hüseyin Pasa, hadisenin hakikat oldugunu ögrenmesi için ikinci oglu Emir Abdullah'i yarali Esref Bey'in yanina göndermisti. ( Bu Emir Abdullah, daha sonra Ürdün Krali olan PEZEVENKTIR.)
Esref Bey, Emir Abdullah'a çok agir bir lisanla hücum etmis, SEHID EDILEN KAHRAMAN TÜRK ÇOCUKLARININ KAN HESABINI, ahrette,bizzat HZ. PEYGAMBER'in (SAV) soracagini söylemisti:
‘ – Hayber'de peygamberimiz Islamiyet için düsmanlariyla mücadele etmisti. O'ndan bin iki yüz seksen bes sene sonra biz Türkler de, Islamiyet ve haysiyet için Sizlerle muharebe ettik. Bizi haince arkadan vurdunuz. HARAM OLSUN YEDIGINIZ EKMEKLERIMIZ… SIZLER SERIF DEGIL, SENIG ( YANI ALÇAK ) ADAMLARSINIZ …'dedi.
Emir Abdullah, Esref Bey'in bu agir hakaretine sükunetle su cevabi vermisti:
‘ – Vela telvasu lisaneküm ya Hazret-i Bek… (Lisaninizi kirletmeyiniz Bey Hazretleri…)
Osmanli Türkler'inin Arap Yarimadasi'ndan çekilmelerinden sonra kurulan devletciklerden birisinin basina gelen ve Ürdün Krali olan Emir Abdullh'in akibeti, bir irkdasi tarafindan, Filistin meselesinde takip ettigi siyaset sonunda, camiden çikarken öldürülmek oldu. Katil cinayeti, kendisini, Arap vahdeti (birligi) ve menfaatlerini Yahudi siyasetine feda etmis olmasindan dolayi isledigini söylemisti.
Uçan Seyh KUSÇUBASI
gördügümüz Emir Abdullah'in Hicaz isyani basladigi zaman ünvani MEKKE PRENSI idi. Esref Bey, Lawrens'in koydugu ve Allenbi'nin tasvib ettigi bu ünvana fena halde içerlemisti. Yarali olarak yattigi yerde, kendisini güya teselli eden Serif'in ogluna söyle hitab etmisti:
‘ Ünvaniniz, Mekke Mebusu… Üzerinizde ne varsa Ingiliz mali. Simdi de yeni bir mevkiiniz ve makam adinizvar: Ingiliz resmi vesikalari size MEKKE PRENSI diyorlar. Arapça'da PRENS karsiligi olabilecek bir çok tabirler var. Fakat Size, Efendiniz Ingilizlerin Arapça bir ünvan vermemeleri de gösteriyor ki onlar da sizi hakiki Araplikla hiçbir alakaniz olmadigini anlamislar…'
Esref Bey diyor ki : ‘ – Adam beni o anda öldürmediyse, hayatimin teminat altinda olmasi için Ingilizlerin kendisine verdikleri siki emirlerden idi. Çünkü Enver Pasa, bana bir sey olursa, elimizde esir olan dört general basta olarak yüz Ingiliz harb esirini yok edecegini bildirmisti. …..
TÜRK cevherinden, Kusçubasi'lar eksik olmaz, onlar hepimizin isimsiz kahramanlaridirlar. Mekanlari cennet olsun.
Tunga Manas
04.04.2005
Fatih, Istanbul
14 Kasim 1911 tarihli Beyanname:
“Hususi ahvalimden bahsetmek, meslek ve mesrebime dair izahat vermek, dünyada hoslanmadigim ahvalden ise de haiz oldugum makamin ulviyeti itibariyle, bana vukubulan taarruzlara karsi sükutu ihtiyar eylemek maslahata muvafik olmayacagindan, bu bapta mecburiyet hasil oldu. Bu aciz, tahminen on iki yasinda oldugum halde, tarikat-i aliye-i ilmiyeye salik oldu. Allah'in inayetiyle o zamandan bu ane kadar bütün ahval ve ef'alimi o meslek-i alinin muktaziyatina tevfik etmege gücüm yettigi kadar çalistim.
Uzun senelerden beri dis temizlige itinada berdevam oldugum gibi, saliki bulundugum Naksgibendi tarikatinin bu abd-i acize bahsetmis oldugu manevi feyizler sayesinde hasil eyledigim kalb temizligi ve ruh safiyetini, beser kederlerinden muhafazaya dikkat eylemekteyim. Allah'in inayetiyle gerekli ilimleri hakkiyle tahsil ve bu bilgileri camii seriflerle, yüksek ve orta mekteplerde talim ettigim gibi tefsir ve tasavvuf ilimleriyle çok ugrasarak bu sayede Kur'an-i Kerim'in on cüzüne ait olan ve henüz basilmamis bulunan takriben üç bin sahifelik bir tefsir-i serif de vücuda getirdim. Dini gerçeklere ait bir hayli tasavvufi eserler tedris ve tercümesine de muvaffak olarak, bu sebeple leü'l-hamd ve'l-minne nice dini inceliklere ve Kur'an'in esrarina kesb-i vukufla, Islamiyetin üstünd veya ona esit hiçbir meslek, hiçbir mezheb bulunmak ihtimali olmadigina, sühut derecesinde vicdani kanaat hasil ettim. Bununla bihakkin iftihar etmekteyim. Allah'in lutfu ile edindigim su dini hakikatler ve Muhammed-i feyizler sayesindedir ki, birçok senelerden beri Islamiyetin ulviyetini bütün cihana karsi bihakkin isbata çalistim.
Binaenaleyh: Islam Dini'ne muhalif olup bana isnat olunan bir mezhep veya meslegi kemal-i siddetle reddeder ve memleketin selameti ve diyanetin siyaneti namina bu gibi tesvilata asla ehemmiyet vermemelerini ve o gibi batillari bütün kalbleriyle, lisanlariyle red eylemelerini bütün Islam ahaliye tavsiye eyler ve bu beyanatnameyi nesirden maksat, mevkii muhafaza olmayip, hem bütün halki duçar olduklari yanlis düsünceden, hem de gerek bu acizlerin yerine gelecek zata ve gerek sair mevk-i iktidarda bulunacak devlet büyüklerine isnat olunacak bu gibi merdut ve menfur sözlere asla kulak asilmamasinin kat'i surette lüzumunu, çünkü selamet-i din ve dünyanin ancak bu noktada bulundugunu halisane ihtar eylerim…” (Yakin Tarihimiz, sayi 3, 15 Mart 1962, s.94).
ARKADASLAR: Bildiginiz gibi Osmanli'da üç tane seyhülislam MASON du. Yukarida okudugunuz belge aslinda bir ibret belgesidir. Bu öyle bir belgedir ki ayni zamanda masonlarin ne mal oldugunun bir kanitidir. Türkiye'de ilk defa bu belgeyi sizler için açikliyoruz.
Yine hepinizin bildigi gibi Musa Efendi ( MUSA KAZIM EFENDI) Osmanli devrinin 121. seyhülislamidir.( D.1858-Ö.1920) Erzurumlu Ibrahim Efendi'nin ogludur. Fatih camisinde dersler veren bu mason daha sonra SEYH BEDRETTIN SIMAVI'nin “ Varidat” isimli eserini Arapçadan Türkçeye çevirmistir. Mesrutiyetin ilanindan sonra ise Ittihat ve Terakki partisine girerek ayan meclisi üyeligine seçildi. 12.07 .1910 tarihinde Sadrazam Ismail Hakki Pasa kabinesinde Mesiat makamina yükseldi. Bir yil iki ay on sekiz gün sonra bu mason istifa etti. 30.09.1911 yilinda yine kabineye Seyhülislam olarak girdi. Bu kabineler Osmanli'yi savasa sürüklemis, memleket topraklarini parça parça böldürmüs, milyonlarca aslani mezarlara kefensiz gömdürmüs, devsirme, dönme, satilmis, mason agirlikli kabinelerdi. Halk masonluk ve farmasonluktan o kadar nefret ediyordu ki, defalarca FARMASON MUSA EFENDI'ye
ALLAHSIZ, KITAPSIZ, YAHUDI USAGI, SIYONIST KÖPEK diye pek çok kez hakaret etmesine ragmen Musa Efendi büyük bir piskinlikle görevini yapmaya devam ediyordu. Türk ve Osmanli dini literatüründe çok önemli bir kisiliktir.
Çünkü “ “ DINLER ARASI DIALOG VE HOOOSSSS GÖRÜCÜ”” lerin birincisidir. Sonunda hakkinda söylenenler disinda o günkü basinda öyle seyler yazildi ki (ben yazmaya utaniyorum) 14 kasin 1911' de bir beyanname ile cevap verdi.
Yukarida okudugunuz beyanname budur. Biz TÜRKÜZ. Ölmüs bile olsa insanlarin haklarini savunuruz. Onun için beyannamenin hiçbir satirina dokunmadim. Sadece Türkçeye çevrilmis olarak arastirmacilara sunuyorum.
Bu mason, kendinin Naksibendi oldugunu Kuran-i Kerim'in on cüz'üne ait 3000 sayfalik tefsir meydana getirdigini kendine isnat olunan bu mezhep ve meslegi siddetle red ettigini söylemistir. Daha sonra bu makamdan tekrar tekrar alinmasina ragmen 04.02.1917'de Talat Pasa'nin kurdugu kabinede 4. kez seyhülislam olmus, 1 yil 8 ay 2 gün seyhülislamlik yapmistir.
Birinci Dünya Savasi sonunda yapilan Mondros Ateskes anlasmasi döneminde FARMASON MUSA KAZIM EFENDI Bekir aga bölügüne hapis edilmis osirada Ingiliz ve Fransizlar tarafindan 67 kisinin Malta'ya sürülmesine ragmen FARMASON MUSA KAZIM EFENDI sirf mason oldugu için Edirne'de birakilmistir. Edirne'deki Muradiye cami bahçesine, mihrab önüne HALKIN tüm itirazina ragmen gömülmüstür. Mezar tasi islenmemis küçük bir tastan ibarettir.
SONSÖZ
Yasarken MASON yeminine sadik kalip, beyannamesinde bile sapik mezhep ve tarikatla alakam yoktur diye bu adam diyalog ve hosgörü yapti. Ingiliz ve Fransizlarin yaninda sürgüne gitmemek için masonlugunu ön plana çikarmistir. ISTE GERÇEK TAKIYE BUDUR. Hani bir grup masonik 90'li ve 2000'li yillarda Müslümanlara takiye ile suçluyorlardi ya esas takiyeci masonlarin kendileridir.
Ikinci bir hususta bundan yüz yil önceki Osmanli Imparatorlugunda bile masonlari din kurumlarinin ve sözde seyhleri nasil ele geçirdiklerinin belgesidir. Hatta o kadar ki seyhülislam ( Islamin basindaki en büyük makam) bile yaptirmislardir. Isin esas korkunç yani Fatiha'yi okuyup anlayabilecek kapasite de olan bu satilmislarin sapik ve sapkin mezheplere üye olmasidir. Simdi size soruyorum sizce bugün sözle Islami savunan “ Efendi Hazretlerinden” mason varmi dir?
Üçüncü bir hususta masonluga kizan, masonluga tepki gösteren daha sonra mason olan hatta ve hatta masonluktan beter olanlarin “Allah'i para olan” durumudur. Süphesiz ki bu da büyük bir tehlikedir. Bunlara da deginecegim.
Tunga Manas
2 Mart 2005
Nahcivan
Yukarida gördügümüz Hoca Efendi, TESKILAT-I MAHSUSA'nin kurulus devresinde degerli emegi olan SÜLEYMAN ASKERI BEY'dir. Suayyibe savasinda, gaye edindigi hedefe erisemeyince, yarali olarak yattigi sedyesinde Hak'ka yürüdü.
Süleyman Askeri Bey, Trablus-Garp harbine katilabilmek için Istanbul'dan muhtelif isim ve hüviyetlerle ayrilan Enver, Mustafa Kemal, Nuri Fuad, Ali Fethi, Resid Beyler'in arasinda idi. Esref Bey daha evvel Kahire'ye gitmis, Prens Hüseyin Tosun'un alakasini temin etmis ve Said Pasa kabinesinin, Italyanlar'la ne bahasina olursa olsun anlasma kararina ragmen, bu bir avuç mücahid, çesitli isim ve hüviyetlerle Misir üzerinden Berka'da toplanmaya baslamislardi. Gidenlerin arasinda, kiyafeti hiç dikkati çekmeyenlerin basinda Süleyman Askeri Bey de vardi: Cer hocasi kiliginda!..
Lawrens, Yedi Amud Üzerindeki Dünyasi'nda O'ndan da bahseder ve nasil bir duygu ile oldugu bilinmez, Süleyman Askeri'nin akibetini, idealist Osmanli Türklügü'nün tipik numunesi olarak görür.
Söyle der:
‘ – Osmanli Türkler'i içinde devletlerin hayat ve varliginin kritik bir safhaya girdigini hissedenler yok degildi. Ben, çöl'de vazife gördügüm esnanda ve hiç ümit edilmeyen mintika ve sartlar içinde bunlara rastladim.
Onlar, devletlerinin mevcudiyetini devam ettirebilmek için fevkalade fedakarliklara ihtiyaç oldugunu hissetmenin suuru içinde her seyi yapmislardir. Fakat, Istanbul'dakiler ve bilhassa padisah ve etrafindakiler hakikati görememislerdir. Osmanli Imparatorlugu'nu teskil eden unsurlar ise, her ne bahasina olursa olsun ayrilma davasinda idiler. Bizler karsi tarafta olarak, vatanlarinin ve bilhassa devletlerinin vahdetini muhafaza etme isteyenlerin ferdi mücahedelerine baktikça, itiraf etmek lazimdir ki bunlari takdir ediyorduk. Esref'in sag kolu olarak bilinen Süleyman Askeri, Golç Pasa'nin da itibarini ve itimadini kazanmisti. Suayyibe muharebesinde akinci kuvvetlerinin basinda idi. Tavshend'in gayet iyi tahkim ettigi ve Allenby'nin en mükemmel kit'alarini verdigi bu cepheye Türkler üst üste hücumlar yaptilar. Osmanli ülkelerinin her tarafindan derlenmis gönüllülerden tesekkül eden Osmancik Taburlari ile yapilan bu taarruzlarin ilk zamanlarda muvaffakiyetsizlige ugramasi, her istediklerini elde etmeleri için mukavemet edilmez hirsa ve emele sahip olan Süleyman Askeri'nin izzet-i nefsine agir geldi ve yarali olarak takip ettigi harbin en hararetli safhasinda intihar etti. Bu haber bize geldigi zaman Mekke'de, Serif Pasa'nin sarayinda idim. Hüseyin Pasa bana:
‘ – Bunlar böyle ölmesini bilirler…' dedi. Daha sonra ögrendik ki, Türk askerleri, kumandanlarinin zafer hasreti içinde hayatina son verdigini ögrenince karsi durulmaz bir taarruza geçmisler ve basta Suayyibe olarak bütün müstahkem mevkileri ele geçirmislerdi.'
O yukarida fotografini gördügünüz aslan öyle büyük bir ASLAN di ki , büyük Ingiliz casusu Lawrens bile …………
Tunga Manas
04.04.2005
Fatih, Istanbul
Andronikos IV. Manuel II.'in oğlu, Ioannes V.'in torunu nam-ı değer KONSTANTIOS XI. PALAIOLOGOS yani Bizans'ın son Kralı Kostantin'in ölümü tam anlamıyla bir muammadır. Şimdi bu muammayı ortadan kaldırmanın da tam sırasıdır.
Neredeyse bütün Roma ve Bizans Kralları gibi eşcinsel ve içki müptelası olan Kostantios XI. Büyük Türk Sultanı FATİH SULTAN MEHMET HAN (Cennet Mekan) karşısında önce Kahpe Bizans'ı savunmaya çalıştı ve Katolik dünyasından nihayetinde Katolik Kilisesinden ve papalıktan yardım dilendi. Papalık legat'ı olarak bir zamanki Rusya metropoliti Kardinal ISİDOROS İstanbul'a geldi. 12 Aralık 1452'de Isidoros Ayasofya'da union'u ilan ederek Roma usulünde ayin yaptı. Bu ayin üzerine Katoliklere ve Latinlere büyük bir kin duyan İstanbul Halkı galeyana geldi ve Kostantin'in komutanlarından biri şu meşhur sözleri söyledi; “BEN ŞEHRİN ORTASINDA LATİN PAPAZLARININ AYİN TAŞLARI YERİNE TÜRK SARIĞI GÖRMEYİ YEĞLERİM”. Buradan anlaşılacağı üzere Katoliklerden ümidini kesen Bizanslılar Giustiniani kumandasında direnişe başladılar. 29 Mayıs 1453'te Bursa Subaşısı CEBEALİ BEY kumandasındaki Azap Askerleri Haliç'ten şehre girmeyi başardılar. (Hristiyanların, dönmelerin, masonların, devşirmelerin görüşü açık unutulan bir kapıdan girildiği yönündedir. 550 yıl geçmesine rağmen fetih hazmedilememiştir.) O sırada GIUSTINIANI ölüm derecesinde ağır yaralandı. Bunun üzerine Kostantin XI. tıpkı ataları gibi Bizans Halkını bırakıp kaçmaya çalıştı. Yanındaki 200 askerle birlikte önce sarayındaki 6 sandık değerli mücevher ve altınlarını aldılar. Bir zamanlar Teodora'nın çıplak denize girdiği (bugün o yerde bir işkembeci var) yerden Haliç'e ulaşıp kaçacakken Azap Askerleri yetişti. Kostantin'in savaşarak öldüğü tamamen yalandan ibarettir. Azap Askerlerinin attığı mızrak sonucu (burnuyla dudağı arasına isabet etmiştir) orada ölmüştür. Sonra kellesi kesilmiş ve BÜYÜK TÜRK SULTANI FATİH SULTAN MEHMET HAN'a gösterilmiştir.
Kostantin'in askerlerinin başında kahramanca çarpışması, öldükten sonra İmparatorluk simgelerini taşıyan kartallı çizmelerinden tanınması tamamen efsane ve Konstantin'i yüceltmek için yapılan yazılardır. Oysa Kostantin öteki Bizans Kralları gibi savaş esnasında kendi kıyafetlerini giymiş dublörler de kullanıyıordu. Kostantin'i Azap Askerleri öldürmüş olup üzerindeki değerli eşyaları ganimet olarak almışlardı.
Şimdi soru şu? Kostantin XI'in kafatası nerede?
a) Yeni Kudüs'te.
b) Bayramiye Tarikatı'nın Fatih'te gömdüğü özel bir yerde.
c) Trabzon'daki Tekfur Sarayı'nın mahzenindeki su kuyusunun yanında.
d) Louis Claude de Saint Martin'in fanusunun içinde.
e) Pammaharistos Manastırı yani Fethiye Camiinin eşik taşının altında.
f) Hiçbiri.
Not: FETHİN 550. yıldönümünde hala bu olayı hazmedemeyen gruplar var. Bir milleti yok etmek önce tarih bilincini yok etmekle başlar. Daha sonra kimliksizleştirilen fertler sosyal hayatlarında muamma yaşamaya başlarlar. Türkiye'de HOŞGÖRÜ VE DİNLERARASI DİYALOG diye başlatılan bu kimliksizleştirme hareketi bizi temel değerlerimizden uzaklaştırmayı amaçlıyor. Bu satanist düşünce bir müddettir BÜYÜK TÜRK SULTANI FATİH SULTAN MEHMET HAN'ı hedef almaktadır.
Efendim neymiş FATİH'in annesi Surbistan Kralı JORJ BRANKOVİÇ'in kızı MARA DESPİNA'dır diyorlar. Ve bu kadın ölünceye kadar dinini değiştirmemiş hristiyan kalmış. Oysa bu ALLAH'TAN KORKMAZ KULDAN UTANMAZ zihniyet FATİH'in öz annesinin 1449'da ölen HÜMA HATUN olduğunu bilmiyor olamazlar. İşte gerçek satanist bunlardır.
Yine kendilerini İMPARATORLUK PİÇİ olarak nitelendiren bazı gruplar FATİH'in eşcinsel eğilimleri olduğunu söyleyip bunu da iki yabancı eserden öğrendiklerini söylüyorlar.
Bununda cevabı şudur ki, KİŞİ KARŞISINDAKİNİ KENDİ GİBİ BİLİRMİŞ. Bu fikri ortaya atanların hayatları incelendiğinde kendi sapıklıkları net olarak görülmektedir.
Bu kafa asla unutmamalıdır ki,
BU VATANDA, BU TARİHTE SAHİPSİZ DEĞİLDİR.
Tunga MANAS, 29 Mayıs 2003, Fatih, İSTANBUL
Midhat Paşa'yı Kim Öldürmüştür?
Hande Karlukzade: Sayın Tunga Manas "Midhat Paşa'yı" kim öldürmüştür?
Tunga Manas : Bana çok gerilerde kalmış bir soru sordunuz. Bir an gözümün önüne Sultan Abdülaziz geldi. Allah rahmet eylesin bilekleri kesilerek şehid edilmişti.???????
Sorunuza gelince Midhat Paşa'yı 6-7 Mayıs 1884 çarşamba gecesi Taif'te saat 23.45 - 00.20 civarında Edirneli Berber İsmail boğarak öldürdü.
H.K.: Sayın Tunga Manas Midhat Paşa'nın kafasının tası gerçekten yok mudur?
T.M: Midhat Paşa'nın kafasının tası olmaz olur mu? Vardır vardır ama mezarında yoktur. Daha da doğrusu ne Taif'teki İbn Abbas Mezarlığında, ne de Şişli'deki Abide-i Hürriyet mezarında kafa tası yoktur.
H.K.: Çok ilginç o halde kafatası nerede? Yada Kurukafa ve Kemikler çetesiyle alakası var mı?
T.M.: Kurukafa ve Kemiklerle biraz uzaktan alakası var, ama burası Yale değil ve siz bana G. Busht'ları sormadınız.
Ben de sorunuza soruyla cevap vereyim. Araştırmacılara belki yardımcı olurum.
Midhat Paşa'nın kafatası nerededir?
a) Karaköy'deki Mason locasının altında.
b) Hz. Halid Caminin yanındaki eski abdeshanenin yakınında.
c) Gazi İsmailbeyzade Sağkolası maslub Çerkes Hasan Bey'in bir yakının tabutunun ayak ucunda.
d) Utah'daki Zeytin Tepesi'nde.
e) Fransız Konsolosluğu'nun bahçesinde.
f) Hiçbiri.
Ufak bir ipucu vereyim, Simav kadısı Şeyh Bedrettin'in kafatası Çemberlitaş civarında bir su oluğunun altındadır.
05.05.2003, Fatih, İSTANBUL
Kont Avram de Kamando aslen Portekizli bir Yahudi sülalesine mensub olup, ticaretle uğraşan çok zengin ve varlıklı bir ailenin evladı olarak Venedik'te doğdu. Ailesi denizcilik, değerli maden (altın ve elmas) ve bankerlik yapmakta idi. Gençlik yıllarında yeryüzünün en güzel yeri cennet parçası olan İstanbul'a yerleşti.
Tefeci ve banker olan Kamando, “İzak Kamando ve Şürekası” adlı bir bankaya sahipti. 1832'den sonra başına geçti. Okadar büyük bir servete sahipti ki (bugünkü rantiyeciler gibi faiz ve tefeden yapılmış bir servet) Kırım Savaşını (1853-1856) finanse etti. Bu savaşta o kadar büyük kar etti ki Kuzey Saha Deniz Komutanlığı olarak bilinen binayı Bahriye Nezaretine hibe etti.
O devirlerde de bazı devlet büyükleri sadece bugün olduğu gibi tefeciler ve rantiyeciler ile iftihar ederlerdi. Hatta Avran Kamando 1858'de iftihar nişanı bile aldı. Bu devirde olduğu gibi o devirlerde de tepki gösterenler az da olsa vardı. Hatta bu tepki, kendi cemaatinin içinden bile geldi. Haham İsak Akriş ve taraftarları, “bunun dini yok , bunun dini paradır” diyerek Yeniköy'deki yalısını bastılar, ve O'nu “ Herem (Cemaatten dışlama) ettiler ” O günlerde de tefeciler, bugünkü gibi, devlet büyükleri ile yakın ilşkiler içindeydiler ve Sadrazam Fuat Paşa, Haham İsak Akriş'i hapse attırdı. Daha sonra Sultan Abdülaziz'e ricada bulunan yahudi cemaati Akriş'i serbest bıraktırmıştır.
Çok büyük servete sahip olan Kamandolar gerek cemaatlerini ve gerekse İstanbul sosyal hayatını dejenere etmekte ellerinden geleni yapmıştır. Özellikle kadınları, kılık kıyafetleri ve davranışları ile bunda büyük rol oynamıştır. Bu milletten tefecilikle kazandığı paralarla mobilya kolleksiyonu yapmış ve mobilyalara korkunç paralar ödemiştir. Nihayet 1870'de Paris'e giden Kamando üç yıl sonra orada ölmüştür. Vasiyeti üzerine yahudilerin çokça yaşadığı Hasköy'de toprağa gömüldü. Kamando'nun mezarı Halıcıoğlu sapağındadır. Haliç Köprüsü gidiş ve geliş istikametlerinde görülebilir.
Ne yazıktır ki içinde bir yahudinin yattığını bilmeyen bazı vatandaşlarımız, araba ile geçerken bile Fatiha okumaktadırlar. Nihayet Kamandoların pekçok binası İstanbul'da mevcuttur.(Bankalar Caddesindeki sarmal merdivenler ve bankerlik yaptıkları binalar) Bugün Kamando sülalesinden kimse yaşamamaktadır çünkü Ausceihwitz nazi kampında son fertte ölmüştür.
15.01.2003, Tunga MANAS
(BAY YÜZDE BEŞ)
Hazır Musul ve Kerkük gündeme gelmişken Gülbenkyan'ı anlatmadan da geçemeyeceğim: Seksenbeş yaşında vefat ettiği gün (1955) dünyanın sayılı zenginleri arasında yer alan Kalust Gülbenkyan bu servetini ailesine değil İttihat ve Terakki Partisinin zeka fukarası yöneticilerine borçluydu. Bu tespit Musul ve Kerkük petrollerinin akibeti için herhalde en isabetli olandır. Çünkü bu din tanımaz, vatan bilmez akıl fukarası fasonlar Fransa'dan dış borç alabilmek için Abdülhamid Han'ın öz mülkü olan bu toprakları önce hazineye devretmişler sonra da bu hatanın farkına üç yıl sonra varabilmişlerdi.
Gülbenkyan'ın ailesi de petrol işiyle uğraşıyordu. 1850'lerden sonra dünyada petrol ve petrol yatakları çok büyük önem kazanmış, sınırlar petrol için çizilmeye başlanmıştı. Gülbenkyan'ın babası ve akrabaları da özellikle Bakü petrol rezervleriyle birebir ilgiliydiler ve hatırı sayılır hisseye sahiptiler. Yani Gülbenkyan doğuştan petrolcüydü. Ailesi İstanbul'da yaşıyordu (Bugüne sadece iki bina kalmıştır). O da İstanbul'da doğdu. Modaya uyarak üniversiteyi Londra'da okudu. Kings College'i bitirdi ve petrol mühendisi oldu. Doğal olarak Bakü'deki kendi petrol kuyularında çalıştı. Daha sonra tekrar İstanbul'a döndü. Her türlü antikaya meraklıydı. Servetini petrolden edindiyse de o bir antikacıydı. Para ve halı kolleksiyonları vardı. Daha sonra zamanın hükümeti bu petrolcü ermeni ailenin genç mühendisinden Musul petrolleri hakkında raporlar istedi. Böylelikle Musul petrolünün işine girmiş oldu. Daha sonra Türk Hükümetini tasfiye ederek yerine İngiltere'yi sokanlarında başındaydı.
Nazara, büyüye çok meraklıydı ve çok da korkardı. Hastalık hastası bir adamdı. Bir yeri ağrıdığında beş doktora birden muayene olurdu. Evhamı, vesvesesi meşhurdu. Hep kendinin kandırılacağını yada öldürüleceğini zannederdi. Bu yüzden bile en ufak bir imzayı iki günde atardı. Hayatında bir kere bile olsun Musul'a gitmediği halde ölene kadar bölge petrolünden yüzde beşi gelmekteydi. Bu pinpirikli adam parasını kendi yiyemedi. Parasının çoğunu gizli cemiyetler ve Türkiye aleyhine çalışan vakıflar kullanmıştır, kullanmaktadırlar.
07.01.2003, TUNGA MANAS
ÇOLPAN
1897 yilinda Türkistan'ın Fergana vilayetine bağlı olan Andican kentinde dogdu. Gerçek adı Abdülhamit Süleyman'dır. Çolpan (Tan Yıldızı) onun takma adıdır.
Çolpan Cedit doneminin en önemli şairidir. Hem medresede hem Rus okullannda öğrenim görmüş; Arapça, Farsça, Rusça ve Ingilizce öğrenmiştir. Mevlana, Sadi, Hafız, Hayyam, Nevayî, Fuzülî gibi Türk ve İslam klasiklerini okumuştur. Devrin diğer ceditçileri gibi Osmanlı, Kazan, Azerbaycan Türk edebiyatlarını yakından takip etmiştir. Türkiye'den Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Mehmet Emin, Ziya Gökalp, Mehmet Akif gibi şair ve yazarları yakından tanımıştır. Hint düşünürü Tagor'dan, İngiliz yazarı Shakespeare'den ve Rus yazarı Maksim Gorki'den bazı eserler tercüme etmiştir.
1917-1920 yılları arasında ilk önemli eserlerini veren Çolpan, 1920-1926 yılları arasında ise Oyganış (Taşkent 1922), Bulaklar (Taşkent 1924) ve Tan Sırları (Taşkent 1926) adlı eserierini yayınlamıştır. Bu eserlerinde yer alan toplam 119 şiir millî sembolizmin eşsiz örnekleridir. Çolpan, millî meseleler yanında sosyal buhranları da işlemiştir.
Şiirleri yüzünden sekiz defa tutuklandı. Stalin devrinde 1937'de, Taşkent'te yapılan bir yazarlar toplantısında, 'eserlerinde, ideolojik açıdan komünizm dışı meselelerle uğraştığı için, davaya ihanet ettiğini söyleyerek suçunu itiraf etmesini' istediler. Çolpan ""Siz beni üç gün içinde islah edemezsiniz"" diye cevap verdi. Bu olaydan sonra, halk düşmanı ve milliyetçi olmakla suçlanıp tutuklandı ve 'Aydınları Temizleme' hareketleri esnasında 1938'de kurşuna dizildi.
Çolpan'ın şiirleri bağımsızlığın ve yurt sevgisinin birer timsali gibi görülmüş, Güzel Fergana, Kisen (Zincir), Kozgalış (Ayaklanma) adlı eserleri bestelenmiş ve dilden dile dolaşmıştır.
Ahmet Kara (1870-1902)
Türk, güreşçi. İlk dünya güreş şampiyonluğunu kazanmıştır.
Bugün Bulgaristan sınırları içinde bulunan Deliorman'ın Hezargrad kasabasında doğdu. Küçük yaşta güreşe başladı. Döneminin ünlü pehlivanlarından Hergeleci İbrahim'in çırağı olarak yetişti. Kuvveti ve güreş yeteneği sayesinde kısa zamanda adını duyurdu. Hayatının en başarılı güreşlerini yurt dışında yaptı. 1897'de öğretmeni Hergeleci İbrahim ile birlikte ilk kez Avrupa'ya gitti ve orada yaptığı tüm güreşleri kazandı. 1899'da XX. yy'a giriş nedeniyle Paris'te düzenlenen büyük fuar dolayısıyla yapılan ilk dünya güreş şampiyonluğu müsabakalarına katıldı. Bu şampiyonada dünyanın en seçkin güreşçilerini birbiri peşisıra yenerek ilk resmi dünya şampiyonluğunu kazandı. İstanbul'a döndüğünde padişah II. Abdülhamid tarafından Osmanî Nişanı ile ödüllendirildi.
Evliya Çelebi (1611-1682)
Türk, gezgin. Gezdiği yerlerde toplumların yaşama düzenini ve özelliklerini yansıtan gözlemler yapmıştır.
Evliya Çelebi b.Derviş Mehmed Zillî İstanbul'da Unkapanı'nda doğdu, 1682'de Mısır'dan dönerken yolda ya da İstanbul'da öldüğü sanılmaktadır. Babası Derviş Mehmed Zillî, sarayda kuyumcubaşıydı. Evliya Çelebi'nin ailesi Kütahya'dan gelip İstanbul'un Unkapanı yöresine yerleşmişti. İlköğrenimini özel olarak gördükten sonra bir süre medresede okudu, babasından tezhip, hat ve nakış öğrendi. Musiki ile ilgilendi. Kuran'ı ezberleyerek "hafız" oldu. Enderuna alındı, dayısı Melek Ahmed Paşa'nın aracılığıyla Sultan IV. Murad'ın hizmetine girdi.
Evliya Çelebi'nin geziye karşı duyduğu ilgi, çocukken babasından, yakınlarından dinlediği öykülerden, söylencelerden ve masallardan kaynaklanır. Seyahatname adlı yapıtının girişinde geziye duyduğu ilgiyi anlatırken bir gece düşünde Peygamber'i gördüğünü, ondan "şefaat ya Resulallah" diyecek yerde şaşırıp "seyahat ya Resulallah" dediğini, bunun üzerine Peygamber'in ona gönlünün uyarınca gezme, uzak ülkeleri, görme olanağı verdiğini yazar. Bu düş üzerine 1635'te, önce İstanbul'un bütün yörelerini dolaşmaya, gördüklerini, duyduklarını yazmaya başladı. 1640 dolaylarında Bursa, İzmit ve Trabzon yörelerini gezdi, 1645'te Kırım'a Bahadır Giray'ın yanına gitti. Yakınlık kurduğu kimi devlet büyükleriyle uzak yolculuklara çıktı, savaşlara, mektup götürüp getirme göreviyle, ulak olarak katıldı. 1645'te Yanya'nın alınmasıyla sonuçlanan savaşta, Yusuf Paşa'nın yanında görevli bulundu. 1646'da Erzurum Beylerbeyi Defterdarzade Mehmed Paşa'nın muhasibi oldu. Doğu illerini, Azerbaycan'ın, Gürcistan'ın kimi yörelerini gezdi. Bir ara Revan Hanı'nı mektup götürüp getirmekle görevlendirildi, bu nedenle Gümüşhane, Tortum yörelerini dolaştı. 1648'te İstanbul'a dönerek Mustafa Paşa ile Şam'a gitti, üç yıl o dolaylarda gezdi. 1651'den sonra Rumeli'yi dolaşmaya başladı, bir süre Sofya'da bulundu. 1667-1670 arasında Avusturya, Arnavutluk, Teselya, Kandiye, Gümülcine, Selanik yörelerini gezdi. Kaynakların bildirdiğine göre, Evliya Çelebi'nin gezi süresi 50 yılı kapsar.
Evliya Çelebi'nin gezilerinin oldukça geniş bir alanı kaplaması iki bakımdan önemlidir. Birincisi Osmanlı İmparatorluğu'nun komşu ülkelerle olan ilişkilerini yansıtması, ikincisi insan başarılarına ilgilendirir. Bu geziler yalnız gözlemlere dayalı aktarmaları, anlatıları içermez, araştırıcılar için önemli inceleme ve yorumlara da olanak sağlar. Seyahatname'nin içerdiği konular, belli bir çalışma alanını değil, insan düşüncesinin ürettiği bütün başarıları kapsar. Bu özelliği nedeniyle Evliya Çelebi'nin yapıtı değişik açılardan bakılarak değerlendirilir.
Üslup bakımından ele alındığında, Evliya Çelebi'nin, o dönemdeki Osmanlı toplumunda, özellikle Divan edebiyatında yaygın olan düzyazıya bağlı kalmadığı görülür. Divan edebiyatında düzyazı ayrı bir yaratı ürünü sayılır, şiir gibi ağdalı, ayaklı-uyaklı bir biçimle ortaya konurdu. Evliya Çelebi, bir yazar olarak, bu geleneğe uymadı, daha çok günlük konuşma diline yakın, kolay söylenip yazılan bir dil benimsedi. Bu dil akıcıdır, sürükleyicidir, yer yer eğlenceli ve alaycıdır.
Evliya Çelebi gezdiği yerlerde gördüklerini, duyduklarını yalnız aktarmakla kalmamış, onlara kendi öznel yorumlarını, düşüncelerini de katarak gezi yazısına yeni bir içerik kazandırmıştır. Burada yazarın anlatım bakımından gösterdiği başarı uyguladığı yazma yönteminden kaynaklanır. Anlatım belli bir zaman süresiyle sınırlanmaz, geçmişle gelecek, şimdiki zamanla geçmiş iç içedir. Bu özellik anlatılan öykülerden, söylencelerden dolayı yazarın zamanla istediği gibi oynaması sonucudur. Evliya Çelebi belli bir süre içinde, özdeş zamanda geçen iki olayı, yerinde görmüş gibi anlatır, böylece zaman kavramını ortadan kaldırır.
Seyahatname'de, yazarın gezdiği, gördüğü yerlerle ilgili izlenimler sergilenirken, başlı başına birer araştırma konusu olabilecek bilgiler, belgeler ortaya konur. Bunlar arasında öyküler, türküler, halk şiirleri, söylenceler, masal, mani, ağız ayrılıkları, halk oyunları, giyim-kuşam, düğün, dernek, eğlence, inançlar, karşılıklı insan ilişkileri, komşuluk bağlantıları, toplumsal davranışlar, sanat ve zanaat varlıkları önemli bir yer tutar.
Evliya Çelebi insanlarla ilgili bilgiler yanında, yörenin evlerinden, cami, mescid, çeşme, han, saray, konak, hamam, kilise, manastır, kule, kale, sur, yol, havra gibi değişik yapılarından da söz eder. Bunların yapılış yıllarını, onarımlarını, yapanı, yaptıranı, onaranı anlatır. Yapının çevresinden, çevrenin havasından, suyundan söz eder. Böylece konuya bir canlılık getirerek çevreyle bütünlük kazandırır.
Seyahatname'nin bir özelliği de değişik yöre insanlarının yaşama biçimlerine, davranışlarına, tarımla ilgili çalışmalarından, süs takılarına, çalgılarına dek ayrıntılarıyla geniş yer vermesidir. Yapıtın kimi bölümlerinde, gezilen yörenin yönetiminden, eski ailelerinden, ileri gelen ünlü kişilerinden, şairlerinden, oyuncularından, çeşitli kademelerdeki görevlilerinden ayrıntılı biçimde söz edilir.
Evliya Çelebi'nin yapıtı dil bakımından da önemlidir. Yazar, gezdiği yerlerde geçen olayları, onlarla ilgili gözlemlerini aktarırken kullanılan sözcüklerden de örnekler verir. Bu örnekler, dil araştırmalarında, sözcüklerin kullanım ve yayılma alanını saptama bakımından yararlı olmuştur. Kimi yabancı kökenli sözcüklerin söyleniş biçimi halk ağzına göredir. Bu da dilci için bir yöre ağzının oluşumunu anlamaya yarar.
Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si çok ün kazanmasına karşın, bilimsel bakımdan, geniş bir inceleme ve çalışma konusu yapılmamıştır.
YAPITLAR (başlıca): Seyahatname, (ö.s.), ilk sekiz cilt: 1898-1928, son iki cilt: 1935-1938.
Fuzuli (1480-1556)
Türk Divan şairi. Temelini bireysel duygu ve sevgide bulan bir şiir anlayışını geliştirmiştir.
Gerçek adı Mehmed b. Süleyman'dır. Kerbelâ'da doğdu, doğum yılı kesinlikle bilinmiyorsa da, kimi kaynaklara göre 1480 dolaylarındadır. 1556'da Kerbelâ'da öldü. Yaşamı, özellikle gençlik dönemi ve öğrenimi konusunda yeterli bilgi yoktur. Şiirde "Fuzûlî" adını, kendi şiirlerinin başkalarınınkilerle, başkalarının şiirlerinin de kendisininkilerle karşılaştırılması için aldığını, böyle bir takma adı kimsenin beğenmeyeceğini düşündüğünden kullandığını, Farsça Divan'ının girişinde açıklar. Ama "işe yaramayan", "gereksiz" gibi anlamlara gelen "fuzûlî" sözcüğünün başka bir anlamı da "erdem"dir. Onun bu iki kaşıt anlamdan yararlanmak amacını güttüğünü ileri sürenler de vardır.
Fuzûlî'nin yaşamı konusunda bilgi veren kaynaklar birbirini tutmamakta, genellikle söylenceyle gerçeği ayırma olanağı bulunmamaktadır. Onunla ilgili güvenilir bilgiler, yapıtlarının incelenmesinden, kimi şiirlerinin açıklanışından kaynaklanmaktadır. Bunlardan anlaşıldığına göre Fuzûlî iyi bir öğrenim görmüş, özellikle İslam bilimleri, tasavvuf, İran edebiyatı konularında çalışmalar yapmıştır. Şiirlerinde görülen kavramlardan simya, gökbilim konularıyla ilgilendiği, İslam ülkelerinde pek yaygın olan ve gelecekteki olayları bildirmeyi amaçlayan "gizli bilimler"le ilişkili bulunduğu anlaşılmaktadır. İslam bilimleri içinde hadis, fıkıh, tefsir ve kelam üzerinde durduğu, gene yapıtlarında yer alan kavramların incelenmesinden ortaya çıkmaktadır. Türkçe, Arapça, Farsça divanlarında bulunan şiirleri, bu üç dili de çok iyi kullandığını, onların bütün inceliklerini kavradığını göstermektedir. Yapıtları incelendiğinde İran şairlerinden Hâfız, Türk şairlerinden de Nesîmî, Nevâî ve Necati'yi izlediği, onların şiir anlayışını, duygu ve düşüncelerini benimsediği görülür.
İnanç bakımından Fuzûlî, Şii mezhebine bağlıdır. On iki İmam'a karşı derin bir sevgisi vardır. Bütün yaşamını Kebelâ'da, Şiiler'ce kutsal sayılan topraklar üzerinde geçirmesi, aşağı yukarı bütün şiirlerinde tasavvuftan kaynaklanan bir sevgiyi, bir üzüntüyü işlemesi, Kerbelâ olayıyla ilgili ağıtları, Şeriat'ın katılığına karşı çıkışı bu nedenlerdir. Ancak Ali'ye bağlılığı, Ali'nin tanrısal bir varlık olduğu görüşünü savunan ve İslam ülkelerinde Galiye (aşırılık) diye nitelenen inançla ilgili değildir. Ona göre Ali erdemli, gönül bilgisiyle dolu, olgun, yetkin bir kişidir ve Peygamber'den sonra imam (halife) olması gereken kimsedir. Bu görüşü benimsemeye, İslam ülkelerinde, mufaddıla (erdeme bağlı olma) denir. Fuzûlî de bu erdemden yana olanlar arasındadır. Ona göre Ali erdem bakımından, bütün halifelerden ve Peygamber'in yakınlarından (sahabe) üstündür. Bu konudaki inancını Hadîkatü's-Süedâ ("Mutluların Bahçesi") adlı yapıtında bütün açıklığıyla ortaya koymuştur. Türkçe ve Farsça divanlarında Ali ve onun soyundan gelen imamlara bağlılığını konu edinen birçok şiir vardır. Bir aralık Bağdat'ı ele geçiren İsmail Safevi'ye yazdığı övgünün kaynağı da bu sevgidir. Fuzûlî'nin, geçimini Kerbelâ, Necef ve Bağdat'ta bulunan On İki İmam'la ilgili vakıfların gelirlerinden sağladığı Farsça Divan'ındaki "Dürr-i sadef-i sıdk cenâb-ı mütevelli" (Doğruluk sedefinin incisi yüce görevli) dizesiyle başlayan şiirden anlaşılmaktadır. Fuzûlî, yaşadığı dönemin geleneğine uyarak, Bağdat'ı ele geçiren Osmanlı padişahı Kanuni Süleyman'a ve Rüstem Paşa, Mehmed Paşa, İbrahim Bey, Cafer Bey gibi devlet büyüklerine övgüler yazmıştır.
Fuzûlî'nin bütün yaratıcı gücü, yaşam ve evren anlayışını, insanla ilgili düşüncelerini sergilediği şiirlerinde görülür. Ona göre şiirin özünü sevgi, temelini bilim oluşturur. "Bilimsiz şiir temelsiz duvar gibidir, temelsiz duvar da değersizdir" anlayışından yola çıkarak sevgiyi evrenin özünü kuran bir öğe diye anlar, bu nedenle "evrende ne varsa sevgidir, sevgi dışında kalan bilim bir dedikodudur" yargısına varır. Sevginin yanında, şiirin örgüsünü bütünlüğe kavuşturan ikinci öğe üzüntüdür, sevgiliye kavuşma özleminden, ondan ayrı kalıştan kaynaklanan üzüntü. Üzüntünün, ayrılık acısının, kavuşma özleminin odaklaştığı başlıca yapıtı Leylâ ile Mecnun'dur. Burada seven insan, bütün varlığıyla kendini sevdiği kimseye adamıştır, ancak sevilen kimsede yoğunlaşan sevgi tanrısal varlığı erek edinmiş derin bir özlem niteliğindedir. Sevilen insan bir araç, onun varlığında görünüş alanına çıkan Tanrı, tek erektir. Fuzûlî, bu konuda Yeni-Platonculuk'tan beslenen tasavvufun insan-tanrı anlayışına bağlı kalarak, varlık birliği görüşünü işlemiştir. Ona göre gerçek varlık Tanrı'dır, bütün nesneler ve onları kuşatan evren Tanrı'nın bir görünüş alanıdır. Bu nedenle yaratılış, tanrısal varlığın görünüş alanına çıkışı, bir ışık (nûr) olan "Tanrı özü'nden dışa taşmasıdır (sudûr); "Zihî zâtın nihân u ol nihandan mâsivâ peydâ" (Senin özün gizlidir, bu görünen evren o gizli özünden ver olmuştur).
Fuzûlî'nin anlayışına göre insan "seven bir varlık"tır, bu sevgi Tanrı ile insan arasındaki bağın özünü oluşturur, ayrı insanın Tanrı'ya yaklaşmasını sağlar. Bu nedenle de yalnız insan sevebilir. Varlık türlerinin en yetkini, en olgunu olan insan Tanrı'nın gören gözü, konuşan dili, duyan kulağıdır. İnsanda Tanrı istenci dışında bir eylemi gerçekleştirme olanağı yoktur. İnsan biri gövde, öteki ruh olmak üzere iki ayrı özden kurulu bir varlıktır. Gövdenin toprak, yel (hava), od (ateş) ve su gibi dört oluşturucu öğesi vardır. Ruh ise tanrısaldır, gövdede, gene Tanrı buyruğuyla bir süre kaldıktan sonra, kaynağına, tanrısal evrene dönecektir, bu nedenle ölümsüzdür. İnsanın yeryüzünde yaşadığı sürece ruhunun kutsallığına yaraşır biçimde davranması, doğruluk, iyilik, erdem, güzellik gibi değerlerden ayrılmaması, özünü bilgiyle süslemesi gerekir. Fuzûlî, "maarif" adını verdiği gönül bilgisini kişinin özünü ışıklandırması için bir kaynak diye yorumlar, "ey güzel zâtın maârif birle tezyîn edegör" dizesiyle bu konudaki görüşünü açıklar. Onun ahlakla ilgili görüşlerinin temelini kuran doğruluk, iyilik ve erdem gibi üç öğedir. Bu üç öğenin karşıtı baskı (zulm), ikiyüzlülük (riyâ) ve bilgisizliktir (cehl). "Selâm verdim rüşvet değildir deyu almadılar" diye başlayan Şikayet-nâme'sinde çağının yolsuzluklarını, ahlaka, İslam dininin özüne aykırı davranışları sergilenirken, Türkçe Divan'ında da "zalimin zulm ile akçe toplayıp yardım edermiş gibi başkalarına dağıttığını, oysa cennete rüşvetle girilmeyeceği" anlamındaki dizelere geniş yer verir. Ona göre bu yeryüzü bir alışveriş yeridir, herkes elindekini ortaya döker. Bilgiyi seven erdem ve beceriyi, dünyayı seven de altını, gümüşü sergiler:
Dehr bir bâzârdır her kim metâın arz eder
Ehl-i dünya sîm ü zer ehl-i hüner fazl u kemal
Fuzûlî, inanç konusunda da erdemin, doğruluğun, Kuran'ın özüne bağlı kalmanın gereğini savunur. Ona göre oruç, namaz, zekât gibi görevler gösteriş için değil, kişinin özünü kötülükten arındırmak, olgunlaştırmak içindir. Oysa içinde yaşanan çağın insanı İslam dininin temel ilkelerini bir çıkar aracı olarak kullanmakta, gerçeğinden uzaklaştırmaktadır. Bu nedenle İslam'ın özünden ayrılmak istemeyen bir kimsenin uygulaması gereken yöntem "namaz ehline uyma, onlar ile durma oturma" biçiminde özetlenebilir.
Fuzûlî'nin dili Azeri söyleyişidir, özellikle Nevâî ve Nesîmî'yi anımsatan bir nitelik taşır. Şiirde uyumu sağlayan öğe genellikle, sözcükler arasında ses benzerliğinden kaynaklanır. Aruz ölçüsüne uymayan Türkçe sözcüklerde görülen uzatma ve kısaltmalar Arapça ve Farsça sözcüklerle uyum içine girer. Dilde biri ses uyumu, öteki anlam olmak üzere iki temel öğe dizeler arasında, ses uyumuna dayanan bağlantıdır. Farsça'nın şiire daha yatkın bir dil olduğunu, Türkçe şiir söylemenin güçlüğünü ileri sürmesine karşılık, Türkçe şiirlerinde daha çok başarılı olmuştur. Hadikatü's-Süedâ adlı yapıtında şiir söylemeye pek elverişle olmayan Türkçe'yi başarıyla kullanacağını, bu dili güçlü, elverişli bir şiir durumuna getireceğini ileri süren Fuzûlî'de halk dilinde geçen sözcükler, deyimler, atasözleri önemli bir yer tutar. Kimi şiirlerinde Kuran ve Hadisler'den alıntılarla dizenin anlamı güçlendirilir.
Divan şiirinin bütün ölçülerini, biçimlerini kullanan Fuzûlî'nin yaratıcı gücü, düşünce derinliği, söyleyiş akıcılığı daha çok gazellerinde görülür. Kerbelâ olayıyla ilgili şiirlerinde üzüntüyü çok geniş boyutlar içinde ele alarak şiirinin bütününe yayar, inanan, seven insanı bir "acı çeken varlık" olarak gösterir. Bu tür şiirlerinde sevgi ve aşk birbirini bütünleyen iki öğe niteliğine bürünür. Leylâ ile Mecnun adlı yapıtında işlenen derin özlem, ayrılıktan duyulan acı ağıt özelliği taşıyan şiirlerinde ölüm karşısında duyulan derin sarsıntıya dönüşür.
Şiir, Fuzûlî için, düşünceleri, duyguları ortaya koymaya, insanı anlatmaya, kimi sorunları sergilemeye yarayan bir yaratıdır. Şiir, yalnız şiir olsun diye söylenmez, bir varlık görüşünü dile getirmeyi amaçlar. Şiiri oluşturan özlü ve anlamlı sözdür, söz ile kişi kendini ortaya koyar. Öte yandan söz bir yaratma öğesidir: "Bû ne sırdır kim eder her lahza yoktan vâr söz". Söz, onu söyleyenle bağlantılıdır, onun bulunduğu bilgi ve duygu aşamasını, değer basamağını gösterir.
Artıran söz kadrini sıdk ile kadrin artırır
Kim ne mikdâr olsa ehlin eyler ol mikdâr söz
Dizelerinde sergilenen düşünceye göre sözün değerini artıran kendi değerini artırır, kişinin kendi neyse söylediği sözle açığa vurduğu da odur. Söz kişinin aynasıdır.
Fuzûlî, kendinden sonra gelen Türk Divan şairleri arasında Bâkî, Ruhî, Nâilâ, Neşâti, Nedim ve Şeyh Galib gibi sevgiyi şiirlerinin odağı durumuna getiren şairleri etkilemiştir. Öte yandan kimi Alevi ozanlarca da bir "inanç ulusu" olarak benimsenmiş, saygı görmüştür.
YAPITLAR (başlıca): Divan (Türkçe), (ö.s.) 1838; Sıhhat ve Maraz, (ö.s.), 1940; Enisü'l-Kalb, (ö.s.), 1944; Terceme-i Hadis-i Erbain, (ö.s.), 1951, ("Kırk Hadis Çevirisi"); Beng ü Bâde, (ö.s.), 1956; Hadikatü's-Süedâ, (ö.s.), 1955, ("Mutluların Bahçesi"); Leylâ ve Mecnun, (ö.s.), 1955; Rindü Zahid, (ö.s), 1956; Divan (Arapça) (ö.s.),1958; Mektuplar, (ö.s.), 1958; Divan (Farsça), (ö.s.), 1962; Heft Câm, (ö.s.), 1962.
GAZEL
Benî candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı
Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı
Kamû bîmârınâ cânan devâ-yî derd eder ihsan
Niçin kılmaz banâ derman benî bîmâr sanmaz mı
Gamım pinhan dutardım ben dedîler yâre kıl rûşen
Desem ol bî vefâ bilmen inânır mı inanmaz mı
Şeb-î hicran yanar cânım töker kan çeşm-i giryânım
Uyârır halkı efgaanım karâ bahtım uyanmaz mı
Gül'î ruhsârına karşû gözümden kanlu âkar sû
Habîbım fasl-ı güldür bû akar sûlar bulanmaz mı
Değildim ben sanâ mâil sen etdin aklımı zâil
Bana ta'n eyleyen gaafil senî görgeç utanmaz mı
Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır
Sorun kim bû ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı
(Fuzûlî)
Arif Bey (Hacı) (1831-1885)
Türk besteci. Şarkı bestecisi olarak Türk musikisinde yeni bir çığır açmıştır.
İstanbul'da Eyüp semtinde doğdu. Eyüp Şeri'ye Mahkemesi Başkâtibi Bekir Efendi'nin oğludur. Daha ilköğrenimi sırasında güzel sesiyle dikkati çekti. Kendisiyle önce Zekâi Efendi (Dede) ilgilendi ve onu besteci Eyyubî Mehmed Bey'e götürdü. Arif Bey ilk musiki zevkini, bilgisini Mehmed Bey'den aldı. Altı yaş büyüğü olan, geleceğin değerli bestecisi Zekâî Efendi, onu hocası Dede Efendi'yle tanıştırdı; musikiye karşı büyük yeteneği olduğunu Dede Efendi de görmüştü. Arif Bey 1844'te Mehmed Bey'in yardımıyla Bab-ı Seraskeri'ye memur olarak girdi. Bir yandan çalışıyor, bir yandan da musikiye vakit ayırıyordu. Bir süre Mehmed Bey'in Muzika-yı Hümayun'daki derslerine dışardan devam etti. Çok geçmeden sesinin güzelliğini haber alan Sultan Abdülmecid onu Muzika-yı Hümayun'a aldırdı. Saray'daki musiki hocası besteci Haşim Bey'dir. Haşim Bey'den çok yararlandı, ondan yüzlerce eser öğrendi. Okuyuş üslubunu da ondan aldığı söylenir.
Abdülmecid, Arif Bey'e Saray'da büyük yakınlık gösterdi; onu "kurena"lık (mabeynci) rütbesine kadar yükseltti, dördüncü Mecidî nişanıyla ödüllendirdi. Arif Bey haremdeki cariyelerin musiki hocalığı görevini de yürütüyordu. Bu dersler sırasında Çeşm-i Dilber adlı bir cariyeye âşık oldu. Padişahın izniyle Çeşm-i Dilber'le evlenerek Saray'dan ayrıldı. İki çocukları oldu. Ama bu evlilik yürümedi. Çeşm-i Dilber, çocuklarını Arif Bey'e bırakarak bir tüccarla evlendi. Arif Bey, "Niçin terk eyleyip gittin a zalim", "Düşer mi şanına ey şeh-i hûban" dizeleriyle başlayan kürdilihicazkâr şarkılarını terkedilmenin acısı içinde besteledi.
Bir süre sonra Abdülmecid tarafından "serhanende" olarak yeniden Saray'a alındı, gene haremdeki musiki dersleri hocalığıyla görevlendirildi. Besteci bu kez gene bir cariyeye, Zülf-i Nigâr Hanım'a âşık oldu. Bu olay Saray'da duyulur duyulmaz, Abdülmecid onları evlendirdi. Zülf-i Nigâr'ın kısa bir süre sonra veremden ölmesi, besteciye yeni bir acı kaynağı oldu. "Olmaz ilaç sine-i sadpareme" ve "Kemer çehre peri rû tende cânımsın-Nigârım dilberim ruh-i revanım" şarkıları bu acının ürünleridir.
İkinci kez evlenirken de Saray'dan ayrılan besteci, yeniden Saray'a dönmek istiyordu. 1861'de Abdülmecid ölmüş, kardeşi Abdülaziz tahta çıkmıştı. Arif Bey, besteci Rıfat Bey'in yönetimindeki Saray Fasıl Topluluğu'na "serhanende" olarak alındı; ayrıca gene cariyelerin musiki hocalığıyla görevlendirmişti. Onu iki kez evliliğe götüren bu görev, üçüncü kez de aynı sonucu verdi. Arif Bey bu kez Pertevniyal Valide Sultan'ın nedimelerinden Nigârnik Hanım'a âşık oldu. Musiki dersleri sırasında doğan bu ilişki de, padişah ile valide sultanın uygun görmesiyle, evlilikle sonuçlandırıldı.
Ömrünün sonuna kadar Nigârnik Hanım'la evli kalan Arif Bey'in Saray'daki bu üçüncü görevi on yıl sürdü. Ününün artık doruğundaydı. İstanbul'un musiki çevrelerinde, konaklarda, özel meşkhanelerde yapılan musiki toplantılarında en çok aranan sanatçıydı. 1871'de tekrar Saray'dan ayrıldı. Şura-yı Devlet'te, Beykoz Aşar müdürlüğünde beş yıl memur olarak çalıştı. Sultan Abdülaziz'in ölümünden sonra Muzika-yı Hümayun'da girişilen tasfiye sonucu Arif Bey de açığa alındı. V. Murad'ın üç aylık padişahlığından sonra II. Abdülhamid tahta çıktı. Besteci uzun bir süre işsiz kaldı, geçim derdine düştü. Zincirlikuyu'da bir çiftlik evine çekilip çevreden koptu. Bu sırada 1877-78 Osmanlı-Rus savaşı (93 Harbi) patlak verdi. Arif Bey savaş yıllarını çiftlikte geçim sıkıntısı içinde geçirdi.
Savaş bittikten sonra Osmanlı Sarayı bestecinin yokluğunu yeniden hissetmeye başladı. Arif Bey'in içinde bulunduğu durum Abdülhümid'e iletildi. Bunun üzerine besteci yeniden Saray'da görevlendirildi. Hacı Arif Bey'in öğrencilerinden besteci Levon Hancıyan'ın anlattığına göre, Saray'a alınışı şöyle olmuştu: İran şahı Nasıreddin, eserlerini çok beğendiği Arif Bey'i İran Sarayı'na davet eder, padişahtan da besteciye izin verilmesini rica eder. Türk musikisinden öteki padişahlar kadar zevk duymamakla birlikte, Arif Bey'in şarkılarını seven Abdülhamid, şaha bestecinin Saray'dan ayrıldığından haberi olmadığını söyler ve onu yeniden Saray'a aldırır. Arif Bey bu arada Şirazlı Hafız'ın bir gazelini besteleyerek, İstanbul'a gelen şaha sunar. Eseri çok beğenen şah, besteciyi bir nişanla ödüllendirir.
Muzika-yı Hümayun'da dördüncü kez görevlendirilen Arif Bey'e kolağası rütbesi verildi, ama bu ona göre küçük bir rütbeydi. Arif Bey önceki padişahlardan gördüğü ilgiyi II. Abdülhamid'den görememenin huzursuzluğunu duymaya başladı. Sarayın eski canlı havası da kaybolmuştu; siyasi durum gittikçe gerginleşmekteydi. Abdülhamid'den umduğu yakınlığı görmeyen besteci, kimi zaman Zincirlikuyu'daki eve çekilerek sade bir yaşayışın verebileceği mutluluğu aradı, kimi zaman da padişahla çatışmayı göze alan davranışlarda bulundu. Abdülhamid'in "Şu şarkıyı oku", diye verdiği bir emre karşı, mabeynciye, "ben onun babasından çok saygı gördüm." Bana, "Şu şarkıyı oku" diye emir veremez. Sanatta padişah iradesi geçerli değildir. Cevabını vermesi üzerine, Saray'da hapsedildi. Elli gün sonra, nihavent makamındaki "Ahteri düşkün garibim, âşık-ı avareyim" şarkısını besteledi. İlk dizedeki "yıldız" anlamına gelen Farsça "ahter" kelimesi "talii düşkün" biçimine dönüştürülerek şarkı Abdülhümid'in huzurunda okundu. Eseri çok beğenen padişah, besteciyi bağışladı.
Arif Bey ölünceye değin Muzika-yı Hümayun'daki derslerine devam etti. İstanbul'da öldü. Yahya Efendi Dergâhı mezarlığına gömüldü.
Hacı Arif Bey Türk musikisinin en büyük bestecilerinden biridir. Klasik dönem bestecilerinin pek kullanmadıkları şarkı formuna yepyeni bir kimlik kazandırmış, bir şarkı bestecisi olarak yeni bir çığır açmıştır. Arif Bey'den sonra "şarkı", bestecilerin en çok işledikleri form olmuştur.
Arif Bey klasik formlarda birkaç eser besteledikten sonra başarılı olamadığını görerek doğrudan doğruya şarkı besteciliğine yöneldi. Eski musikinin ağır, mistik anlatımından, beste, semai formlarına özgü usullerden, terennüm zorunluluğundan kurtularak, daha sade, daha içten, halkın daha kolay zevkine varabileceği eserler bestelemek istiyordu. Bu anlayışla bestelediği şarkıları biçim ve üslup açısından önem taşır. Biçimsel açıdan bakıldığında, sanatçının şarkıyı belli kuralları olması gereken bir form anlayışı içinde ele aldığı görülür. Klasik dönemde şarkının biçimi, kuralları yeterince belirgin değildi; şarkı ancak üslubuyla öteki formlardan ayırt edilebilen, genellikle serbest bir formdu. Eski şarkılar arasında, şarkı formuna ya da formun farklı türlerine örnek gösterilebilecek kuruluşta eserlerin sayısı az değildi, ama şarkı formlarının kesin kurallara bağlanması ilk kez Arif Bey'in eserleriyle gerçekleşebilmiştir. Arif Bey kendisinden sonraki şarkı bestecilerini bu yolda etkilemiş, böylece şarkı kesin biçimini almıştır.
Arif Bey, üslup bakımından da kendisinden önceki şarkı bestecilerinden ayrılır. Eserleri günümüzde "klasik koro" programlarında okunmakla birlikte, klasik üslupta değildir. Form konusundaki kuralcılığına karşılık, anlatımında klasik dönemin sıkı kurallarına uymayan serbest bir lirizm görülür. Kendisinden önceki geleneğe bağlı bestecilerden farklı olarak, genellikle kişisel konuları işler, bazı şarkılarının konusu doğrudan doğruya kendi yaşantılarından kaynaklanır. En belirgin özelliği, musikinin inceliklerinden özveride bulunmadan toplumun geniş bir kesiminin zevkine seslenebilmesindedir. Yaşadığı dönem, halk zevkinin saray zevkini etkilemeye başladığı bir dönemdir. Musiki artık yalnız saraylarda, tekkelerde değil, bu çevrelerin dışında, özellikle konaklarda, yalılarda da icra edilmekte ve dinlenmektedir. Arif Bey'in bir zevk değişikliğini yansıtan şarkılarındaki üslup kendisinden sonraki hemen bütün şarkı bestecilerini etkilemiştir, öyle ki, klasik formlarda verilen eserlerde bile onun etkisi görülür.
Şarkıları teknik bakımdan kusursuzdur, makam ve geçki zenginliği, ritm çeşitliliği gösterir. Özellikle "nevzemin" adını verdiği, altı ya da sekiz mısralı değişmeli (usul değişikliği yaptığı) şarkıları bu zenginliğin ve çeşitliliğin en belirgin örnekleridir. Aynı makamı, aynı usulü kullandığı halde, çok değişik duygular uyandıran şarkıları vardır. Birbirine benzeyen şarkıları çok azdır. Hiçbir zaman tekdüzeliğe düşmez; hemen her şarkısına yeni bir renk, nüans katmasını bilir, kullandığı makamın o zaman kadar işlenmemiş bir yönünü yakalar. Sekiz zamanlı üç vuruşlu "müsemmen" usulü onun buluşudur. Türk aksağını çok başarılı bir biçimde kullanır. Şarkılarında beste ile güfte tam bir bütünlük içindedir. Kürdilihicazkâr makamını da Arif Bey oluşturmuştur. Anlatım olanakları çok geniş olan kürdilihicazkâr, Türk musikisinde en çok kullanılan makamlardan biri haline gelmiştir. Arif Bey'in bu makamdan bestelediği şarkılar, onun kişisel üslubunu yansıtan, özgün bir güzelik taşır.
Çok üretken bir sanatçı olan Arif Bey'in günde yedi, sekiz şarkı bestelediği olmuştur. Bir keresinde Sultan Aziz'in verdiği bir güfteyi yedi ayrı makamda bestelemişti. Bu esin bolluğu içinde sanatçı eline geçen şiirleri anlamına, değerine bakmadan bestelemek zorunda kalmıştı. Bu yüzden kimi şarkılarının güftesi çok zayıftır.
Hacı Arif Bey bütünüyle Türk musikisinin sözlü öğrenim geleneği içinde yetişmiş bir besteciydi. Nota bilmiyordu, herhangi bir saz da çalmazdı. Ama çok güçlü bir belleği vardı, bini aşkın eser ezberindeydi. Çok iyi bir okuyucuydu. Şevki Bey, Levon Hancıyan, Zati Arca gibi öğrenciler yetiştirdi. Arif Bey Mecmua-i Arifi adlı bir de güfte derlemesi yayımladı; bu derlemede sanatçının kendi şarkıları da vardır. Bine yakın eser bestelediği söylenir, ancak 337 parçası notalarıyla günümüze kalmıştır. Bunun 327'si şarkı, 10'u öteki formlardaki eserlerdir. Bu 10 eserin de altısı ilahi, biri tevşih, biri durak, biri beste, biri de yürük semaidir.
YAPITLAR (başlıca): Meyhanemi bu, bezm-i tarahhane-i cem mi; Çekme elem-i derdini bu dehr-i fenanın; Deva yokmuş neden bimarı aşka; Geçti zahm-i tîri hicrin ta dil-i naşadıma; Kanlar döküyor derdin ile dide-i giryan; Gurub etti güneş dünya karardı; Çözülme zülfüme ey dil rüba, dil bağlayanlardan; ben buy-i vefa bekler iken sûy-i çemende; Humarı yok bozulmaz meclis-i meyhane-i aşkın; Tasdî edeyim yari biraz da sühanimle; Bir halet ile süzdü yine çeşmini dildar; Esti nesîm-i nevbahar açıldı güller suhh dem; Mükedder derd-i pey-der peyle şimdi; Kurdu meclis, âşıkan meyhanede; Bülbül yetişir bağrımı hûn etti figanın; Nigâh-ı mestine canlar dayanmaz; Zahir-i hale bakıp etme dahil bir ferdi; Bahar oldu beyim evde durulmaz.
Hacı Bayram Veli (1352-1429)
Türk, mutasavvıf. Bayramilik Tarikatını kurmuş, Tanrı'nın insan gönlünde görünüş alanına çıktığı inancını savunmuştur.
Gerçek adı Numan olan Hacı Bayram Veli, Ankara yakınlarında Solfasol köyünde doğdu, Ankara da, bugün Hacı Bayram Camii'nin bulunduğu yerde öldü. Babası, tarımla geçinen Koyunluca Ahmed'dir. Numan, bir süre babasının tarlasında çalıştı.;okumaya olan eğilimini sezen babası, onu Ankara'da Karamedrese'ye verdi. Numan orayı bitirince, bilgisini arttırmak amacıyla, Bursa'ya gitti, orada da bir süne öğrenim gördükten sonra Ankara'ya döndü. Önceleri Halveti ve Nakşıbendi tarikatlarından esinlendi, kısa süre içinde konuşmalarının etkisi, bilgisinin genişliğiyle ün sağladı. Ününü duyan Şeyh Hamidüddin, onu Kayseri'ye çağırdı. Numan Kayseri'ye gidip bir süre Şeyh'in yanında kaldı. Kurban Bayramı'nda geçen bu olay nedeniyle Şeyh ona "Bayram" adını verdi. Bir süre sonra Şeyh ile hacca gidince Hacı Bayram, Kayseri'de Şeyh Hamidüddin'den tarikat geleneğine göre "ışık" denen gerekli bilgiyi aldıktan sonra kendini tasavvufa verdi, sonradan Bayramilik adıyla bilinen tarikatın ilk öğelerini oluşturdu. Çevresinde toplananların çoğalması, tasavvuflal ilgili düşüncelerinin şeriatla bağdaşmaması üzerine, kendisine kuşkulu, sakıncalı bir kimse diye bakıldı. Durumu öğrenen Sultan II. Murad, onu Edirne'ye getirtti., bilgisinin derinliği, yüreğinin arınmışlığı karşısında duygulanınca söylenenlere inanmadı, onu Ankara'da Karamedrese'ye, sonra Bursa Medresesi'ne Müderris olarak atandı. Hacı Bayram Şeyh Hamidüddin'in ölümünden sonra, müderrisliği bıraktı, yaşamını tekkesinde, çevresinde toplananları yetirtirmekle geçirdi. Düşüncelerini içeren Öztürkçe şiirler yazdı.
Hacı Bayram Veli'nin tasavvufla ilgili görüşleri, kendinden sonra gelenlerce belli bir inanç düzeni olarak benimsenen Bayramilik'te son biçimini almıştır. Varlık birliği anlayışına dayanan, insanla, Tanrı'yı birbirine yaklaştırma amacına güden Bayramilik'in uyulması gereken kesin ilkeleri "zikr" denen töreni oluşturur. Bayramilik'e göre bir anış, Tanrı'ya ulaşmak için kendini olgunlaştırma eğitimi olan bu tören açık ve gizli ya da sesli ve sessiz olmak üzere iki türlüdür. Törene katılacak dervişler, bir daire oluşturacak biçimde diz çökerek otururlar. Sonra şeyhin yönetimi altında Tanrı adları yüksek sesle anılır. Hangi adların anılacağını şeyh saptar. Bu törende dervişler gözlerini yumarlar. Bu da Tanrı'dan başka bir varlık görmemek kendini tanrıya vermek anlamına gelir.
Hacı Bayram Veli'nin geliştirdiği inanca göre temel varlık Tanrı'dır. Tanrı bütün evreni kaplamıştır, tektir, önsüz-sonsuzdur, yaratıcıdır. Kendini tasavvufa veren bir kimsenin uyması, bağlanması gereken üç ilke vardır: A) Bütün işlerin, eylemlerin kaynağı Tanrı'dır, İnsan bir araç durumundadır. İnsan istenci tanrısal istencin bir bölümü niteliğindedir. B) Tanrı bütün varlıklarda görünür, gerçekte varolmak Tanrı'nın görünmesidir; C) Bütün nitelikler (sıfatlar) birer tanrısal görünüştür. Hacı Bayram Veli, bu üç ilkeyi tevhid-i ef'al (eylemlerin birliği) tevhid-i sıfat (nitelikler birliği), öz birliği kavramlarıyla açıklar. Tasavvufta varlık birliği olarak nitelenen bu inanca göre düşünen Tanrı'dır; yaratan ve eylemde bulunan Tanrı'dır.
Hacı Bayram Veli,kişinin içine kapanarak bütün geçici varlıklardan yüz çevirerek derin düşünceye dalmasıyla Tanrıyı bir ışık olarak gönlünde görebileceği kanısındadır. Ona göre insan gönlünde, karşılıklı,iki yay vardır. Bu yaylardan biri gönülden dışarı taşmayı, evrene açılmayı, evrende görünen tanrısal varlığı kavramayı sağlar. Gerçekte gönül bütün biçimler içinde en olgunu olan bu dairedir. Kişinin gönlünde tanrısal varlığı görebilmesi için cezbe, muhabbet, sırr-ı ilahi denen üç ilke daha vardır. Bunlardan birincisi bütün varlıklardan yüz çevirip Tanrıya yönelme, aşırı bin kıvanca kapılma anlamına gelir. İkincisi Tanrı'dan başka bir varlığı sevmeme, Tanrı'nın ancak sevgiyle bilinebileceğine inanmaktır. Üçüncüsü de tanrısal gizeme varmadır. Bu ilkeleri uyguladıktan sonra son aşama Tanrı'ya varma gelir. Bunun da üç kuralı vardır.
a) Bütün eylemleri yok sayarak yalnız tanrıyı düşünmek, bütün eylemlerde tanrıdan başka bir varlık olmadığına inanmak.
b) Bütün niteliklerin Tanrıdan geldiğini kavramak, Tanrı dışında bir niteliğin bulunamayacağı kanısına ulaşmak.
c) Tanrı özünden başka bir öz bulunmadığı sonucuna vararak kendi varlığının yokluk olduğunu bilmek.
Hacı Bayram Veliye göre tek gerçek olan Tanrı'ya ulaşmak, onu gönülde bir ışık olarak görmekle sağlanabilir. Bu da olgunluğun en üst aşamasına çıkmış kişi için söz konusudur. Bunlar bilginin öğeleri durumundadır. Varlık birliği denen bütünü oluşturur.
Bayramilik'teki bütün düşünce ve inanç öğeleri yeni değildir. Tanrı'nın bir ışık olarak görünüş alanına çıkışı, bütün varlık türlerinin Tanrı'sal bir yansıma sayılışı akımdan kaynaklanır. Dairenin en olgun biçim diye anlaşılması da Pythagoras ile Aristoteles öğretilerinden beslenen bir görüştür. Aristoteles açık örneğidir. Sağ, sol, ön, arka ,üst, alt gibi altı yönü bir felsefe sorunu durumuna getiren Aristoteles'tir. Hacı Bayram Veli, felsefeden kaynaklanan bu inanç öğelerini doğrudan doğruya inceleyerek değil tasavvuf geleneğiyle öğrenmiştir. Onun kurduğu Bayramilik'ten Şemsiye ve Melâmiye adlı iki tarikat doğmuş, bu ikisinden de türlü kollar türetmiş, düşüncelerinin etkisi Anadolu'da büyük olmuştur.
Hammamizade İsmail Dede Efendi (1778-1846)
Osmanlı, besteci. Klasik üslubun son ve önemli temsilcisidir.
9 Ocak 1778'de İstanbul'da doğdu, 29 Kasım 1846'de Mekke yakınlarında Minâ'da öldü. Babası geçimini hamam işletmeciliğiyle sağladığı için, İsmail Efendi, Hammâmîzade adıyla tanınmıştır. Ancak günümüzde çoğu zaman Dede Efendi diye anılır.
İlköğrenimini yaptığı okulda, sesinin güzelliği dolayısıyla ilahicibaşı olmuştu. Müzikle uğraşan ve evinde meraklılara ders veren Anadolu Kesedarı Uncuzade Mehmed Efendi okuldaki bir tören sırasında ilahi okuyuşunu dinledikten sonra hemen öğrencileri arasına aldı. İsmail, ilkokuldan sonra, yedi yıl hem Uncuzade'nin derslerine devam etti, hem de öğretmeninin yardımıyla girdiği Defterdarlık Muhasebe Kalemi'nde çalıştı. Bir yandan da köklü bir müzik geleneği olan Mevlevilik'in o yıllardaki en güçlü çevrelerinden Yenikapı Mevlevihanesi'nde zamanın değerli müzik ustası Şeyh Ali Nutkî Dede'nin derslerini izlemeye başladı. Şeyhin kardeşi olan müzik kuramcısı Abdülbâki Nâsır Dede'den de yararlandı. Ney üflemeyi ondan öğrendiği söylenir.
1798'de Muhasebe Kalemi'ndeki görevinden ayrılarak tekkede çileye girmeye karar verdi. Çilesi sırasında bestelediği, "Zülfündedir benim baht-ı siyahım" dizesiyle başlayan buselik şarkı, İstanbul'un müzikle ilgili çevrelerinde bestecisinin adı üstünde büyük merak uyandırdı. Ünü kısa sürede bütün kente yayılan şarkı sarayda da okundu. Kendisi de besteci olan III. Selim, şarkının çile doldurmakta olan genç bir Mevlevi dervişi tarafından bestelendiğini öğrenince, onu saraya çağırtarak yapıtı bir kez de kendisinden dinledi ve onu hemen saray hanendeleri arasına almak istedi. Padişahın sürekli ilgilenmesinin etkisiyle, üç yıllık çilesinin son yılı Nutkî Dede tarafından bağışlandı.
1799'da çilesini doldurunca Dede unvanını aldı. Yenikapı'da hücrenişîn (hücre sahibi) olduktan sonra, özellikle ayin günleri, hücresi ondan yararlanmak isteyen müzik meraklılarının uğrağı oldu. Bu sıralarda bestelediği en güçlü eserlerinden Hicaz Nakış büyük yankı uyandırdı. Yeniden saraya çağrıldı, bundan sonra haftada iki gün, padişah huzurunda düzenlenen küme fasıllarına hanende olarak katılmaya başladı. 1802'de saraydan bir kadınla evlendi.
1804'te büyük saygı ve sevgiyle bağlandığı öğretmeni Ali Nutkî Dede'yi, bir yıl sonra üç yaşındaki oğlunu, 1808'de annesini, 1810'da ikinci oğlunu yitirdi. Bayatî makamındaki, "Bir gonca femin yâresi vardır ciğerimde" dizesiyle başlayan bestesi büyük oğlunun ölümünden duyduğu acıyı dile getirir. Türk müziğinde ilk kez kişisel bir konunun işlendiği bu mersiye, Tanzimat öncesinin kişiselliğe ve duygusallığa açılma eğilimi içinde gözlenen kendine özgü romantik bir duyarlığın müziğe yansıması sayılabilir.
İsmail Dede, sanatını geliştirmesine yardımcı olan III. Selim'in 1808'de tahttan indirilerek öldürülmesini izleyen IV. Mustafa'nın bir yıllık padişahlığı sırasında müzik toplantılarına son verildiği için saraydan uzaklaştı. II. Mahmud'un siyasal karışıklığı gidermesinden sonra yeniden saraya alındı. Önce musâhib-i şehriyârî, sonra sermüezzin olduğu bu yıllar, sanat yaşamının en parlak, en verimli dönemi oldu.
İsmail Dede, Abdülmecid zamanında da sarayda ki yerini korudu. 1839'da bestelediği Ferahfeza Ayin'nden sonra bestecilik yaşamında görece bir durgunluk göze çarpar. Kendi sözleri, davranışları göz önüne alınırsa, Abdülmecid sarayını çok yadırgamıştır. Saraydaki havanın birdenbire "alafrangalaşması", Batı müziği zevkiyle yetişen yeni padişah zamanında Türk müziğinin, saraydaki varlığını eskisinden farklı olarak ancak resmi bir ilgiyle sürdürür hale gelmesi, Dede'nin bu çevreden uzaklaşmasına yol açtı. Öğrencileri Mutafzade Ahmed ve Dellâlzade İsmail Efendi ile birlikte padişahtan izin isteyip Hac'a gitmeye karar verdi. Hicaz'da hacı olduktan sonra yakalandığı kolera nedeniyle öldü. Mezarı Mekke'dedir.
İsmail Dede, Osmanlı tarihinin en bunalımlı dönemlerinden birinde yaşadı. Bir uygarlık ve kültür değişimi üzerinde daha da hızlanan bir toplumsal çöküş ortamında yetişti. Yenilik hareketlerinin yarattığı tepkilerdin doğan kanlı olayları gördü. III. Selim döneminin sınırlı Batılılaşma eğilimlerini, II. Mahmud döneminin hem Doğu'ya hem de Batı'ya yönelişlerini, Abdülmecid'in toplu bir yenileşmeyi öngören Batıcılığını izledi. Kabakçı Mustafa Ayaklanması, III. Selim'in öldürülmesi, Alemdar olayı, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, Mehterhane'nin yerine kurulan Muzika-yı Hümayûn ile ilk resmi Batı müziği öğreniminin başlaması, Tanzimat Fermanı, yaşadığı yılların önemli olaylarıdır. Yaşama biçiminde, kültür ve sanatta görülen "yeni" ile "eski" "geleneksel" ile "yabancı" arasındaki çatışmaya bu değişme süreci yol açmıştır. Bunu izleyen iki yüzyılda Türkiye'nin müzik dünyasında baş gösteren ikilik, daha Dede'nin yaşadığı yıllarda bile büyük gerginlik yaratmıştı. Dönemin bu çelişkileri, huzursuzlukları onun müziğini etkilemiştir.
İsmail Dede hem Mevlevi gelenekleri içinde yetişmişti, hem de bir saray adamıydı. Sanatı, Yenikapı Mevlevihanesi'nde ve sarayda bulduğu canlı müzik ortamı içinde gelişip olgunlaşmıştı. Öte yandan, bir kentli, İstanbullu bir halk adamı olarak İstanbul halkının eğlencelerine eşlik eden hafif müziğe de değer vermişti. Rumeli türkülerini, serhad havalarını öğrenmişti. Bestelediği köçekler, türküler, hafif şarkılar, saraydan çok, kentli halka seslenir. Birçoğu geniş bir dinleyici kesimine ulaşan parçalarıyla bir "kent müziği" yaratmıştır. Ancak, halk müziğine duyduğu ilgi yalnızca hafif parçalarda görülmez. Pek çok bestecide, halk müzik motiflerini birkaç form içinde yansıtmakla sınırlı kalan halk zevki, onun sanatının tümüne özgü bir nitelik olarak ortaya çıkar. Din dışı büyük formlardaki çeşitli yapıtların yanı sıra, Mevlevi ayinlerinde de halk ezgisi üslubuyla bestelenmiş bölümler vardır.
Müziğin her türüne açık tutumunun bir ürünü olarak yapıtları, Türk müziğinin her düzeyde o güne kadar ki gelişiminin geniş ve yetkin bir özetidir. Itrî'den sonra gelen besteciler arasında hiçbirinin sanatı Dede'nin ki ölçüsünde toplayıcı değildir. O, gitgide gelişen teknik ustalığıyla Klasik üslubun bütün inceliklerini yansıtmıştır. Genel olarak Klasik üsluba bağlı kalmış olmakla birlikte, çağdaşlarında bulunmayan bir yenilik çabası da görülür. Sanatının ayrı bir yönü olan bu özellik, Klasik üslubu içerden değiştirmek isteyen bir anlayışın ürünüdür. Gerçi bu yenilik arayışı onunla başlamış değildir, daha öncekilerde de aynı doğrultuda bir çaba görülür; ama bu arayış Dede'de en ileri noktasına ulaşır.
Yenilikleri, öncelikle melodi yapısında görülür. Dinsel ve din dışı müzik onda bir bütündür. Her iki türe özgü melodi çizgileri birçok yapıtında aynı cümle içinde birleşir. Müziğinin en etkili yanı, bu dengenin kuruluşundaki ustalıktan kaynaklanır. Türk müziğinde bir bestecinin kişiliğini, üslubunu ayırt etmekte en geçerli ölçütlerden biri sayılabilecek modülasyon (geçki) sanatında kendi tekniğinin ürünü olan büyük bir ustalık gösterir. Bu alandaki en önemli niteliği kalıplaşmış modülasyon yollarından kaçınmasıdır. İki makam arasındaki ortak sesleri bulmak için giriştiği hazırlığı dinleyiciye farkettirmeden, son derece şaşırtıcı, ama doğal bir biçimde makam değiştirir.
Bestelerinde daha önce hiç uygulanmamış modülasyon örneklerinin sayısı az değildir. Bu makam çeşitliliğinin sağladığı hareketlilik içinde, melodilerindeki akışın yükseliş ve alçalışları müziğine kendiliğinden nüanslanmış bir anlatım kazandırır. Usullerin kullanımı ile güftenin usule uydurulmasına ilişkin yenilikleri de çarpıcıdır. Yerleşik kalıpları zorlayan bu tür yenilikleri yapıtlarına zenginlik katar. Yenilikçi yanı, duyarlık bakımından, Romantizme açık bir özellik gösterir. Klasik üslubun kişisel duyguya yer vermeyen mesafeli tavrından sıyrılma eğilimi, melodi çizgilerinde dile gelen Romantiklere özgü geçmişe özlem duygusu, halk zevkine yaklaşma çabası hep bu tür özelliklerdendir.
Yenilikçiliğin bir başka yönü, Batı müziğiyle olan ilişkisindedir. Muzika-yı Hümayûn'un kuruluşuyla saraya giren İtalyan müziğini dinleme olanağı bulmuştur. Kulak gücüyle kavramaya çalıştığı Batı müziğinin etkisi bazı yapıtlarında, özellikle Rast Kâr-ı Nev'de -vals ritmini gelenekte bulunan üç zamanlı semai ölçüsüyle verdiği- "Yine bir gülnihal.." şarkısında açıkça olduğu görülür. Batı'nın çok sesliliğiyle ilgilenmemiş olduğu halde, bu müziğin melodi yapısını özümlemiş olması nedeniyle bu tür parçaları armonize edilebilir.
Dede'nin sanatına çeşitli düzeylerde bakıldığında, birçok farklı öğeyi doğal bir uyum içinde kaynaştırdığı görülür. Yaşadığı dönemin karşıt yönlerinin onun sanatında bir uzlaşmaya vardığı söylenebilir. Müziği hem dünyasal, hem de dinsel ve mistiktir. Geleneklere bağlı olduğu ölçüde onları geliştiricidir de. Seçkinlere seslenirken halktan uzağa düşmez. Eski ile yeniyi yadırgamadan kaynaştırır. Sanatının özü, bu ikiliklerin uyumundadır. Yüz elli yıldan sonra da geniş bir dinleyici kesiminin duyarlığına seslenebilmesi, sadece sanat gücünün değil, aynı zamanda, eski zevki yeni zevke bağlayan bir köprü rolünü oynamış olmasının bir sonucudur. Bu niteliğiyle, Türk müziği tarihi açısından da büyük önem taşır.
İsmail Dede gelenek içinde bireysel bir sese ulaşabilmiş bestecilerin başında yer alır. Bu yüzden üslubu "Dede Efendi tavrı" diye nitelendirilir. Klasik üsluba bağlı kendisinden sonraki bütün bestecileri etkilemiştir. Çeşitli kaynaklarda onun benzersiz bir naathan olduğuna değinilir. Bir hanende olarak da, Türk müziğinin kendisine ulaşan bütün ürünlerini öğrenmiştir. Öğrendiklerini öğrencilerine öğretmiş, onların öğrencileri de bunların önemli bir bölümünü notaya almışlardır. Böylece İsmail Dede klasik yapıtlar repertuarının bugüne ulaşmasında en eski kaynaklardan biri olmuştur. Ayrıca sultanîyegâh, neveser, sabâbuselik, hicazbuselik, arabankürdî makamlarını da o düzenlemiştir.
Dede Efendi'nin hemen hemen her formda bestesi vardır. En güçlü yapıtarı sayılan Mevlevi ayinleri, müziğinin gelişimini ve niteliklerini daha belirgin biçimde yansıtması açısından da önemlidir. Her yapıtında sanatının ayrı bir özelliğiyle ortaya çıkar. Başka bestecilerinki gibi onun da pek çok yapıtı kaybolmuş ya da unutulmuşsa da, iki yüz yetmişten çok yapıtı aslına uygun bir biçimde günümüze ulaşmıştır. Bu onu klasik repertuarda en çok yapıtın bulunan besteci durumuna getirmiştir.
YAPITLAR (başlıca): Ayin'ler, sabâ, nevâ, bestenigâr, sabâbuselik, hüzzam, ısfahan (kayıp), ferahfeza makamlarında; Takım'lar, sultanîyegâh, arazbar, bestenîgâr, nevâ, ırak, sabâbeselik, hicazbuselik, hisarbuselik, evcbuselik, rast-ı cedid, ferahfeza makamlarında; Takım'lar (Kömürcüzade Mehmed Efendi ile) neveser, pesendide, şevkefza makamlarında; Buselik Takım (Dellâlzade İsmail Efendi ile); Ferahnâk Takım (Şakir Ağa ile); Mâhûr Takım (Eyyubî Mehmed Bey ile); Rast Kâr-ı Natık, Rast Kâr-ı Nev; 70'e yakın Peşrev; k-âr, beste, ağır semai, yürük semai, şarkı, durak, tevşih, ilahi formlarında yapıtlar.
Itri (?-1711-1712)
Türk, besteci. Klasik Türk müziğinin kurucularındandır.
İstanbul'da doğdu, aynı kentte öldü. Çağdaşlarının, ölümüne tarih düşürmek amacıyla kaleme aldığı mısralar ile, bestelediği yapıtlarda güfte olarak kullandığı şiirlerin yazılış tarihlerine göre, yaklaşık 1630 ile 1640 yılları arasında doğduğu sanılmaktadır. Çeşitli kaynaklarda ölümü için 1711 ve 1712 tarihleri gösterilmektedir. Asıl adı Mustafa'dır. Itrî, şiirlerinde kullandığı mahlastır. Buhurîzade Mustafa Efendi diye de anılmıştır. Buhurîzade adının kendi lakabı mı, yoksa aile adı mı olduğu bilinmemektedir. Yaşamı üstüne bilinenler de, eski ve yeni kaynaklardaki, çoğu birbiriyle çelişen bilgilere dayanır.
Zamanına göre iyi bir öğrenim görmüştür. Ustalarından birinin Hâfız Post olduğuna kesin gözüyle bakılır. Nasrullah Vâkıf Halhalî, Kasımpaşalı Koca Osman Efendi, Derviş Ömer Efendi gibi 17 yy. bestecilerinden de yararlandığı sanılmaktadır. Çağının kaynakları, onun Mevlevi olduğunda birleşirler. Mevlevi tekkelerinde okunmak üzere bir ayin ile bir naat bestelemiş olması da, bunun bir kanıtıdır. Söylentilere göre, Yenikapı Mevlevihanesi'nin o zamanki şeyhi Câmî Ahmed Dede'ye (?-1671) kapılanmış, müzik sevgisiyle Mevlevi olmuştur.
Itrî beş padişah dönemi gördü. Sultan IV. Mehmed zamanında tanındı. Huzurda düzenlenen fasıllara hanende olarak katıldı, bestelediği yapıtlarla padişahlardan büyük yakınlık gördü. Saraya girmeden önce ne tür işlerde çalıştığı bilinmiyor. Yakınlık gördüğü bir başka devlet adamı da, şiirleri ve müzik sevgisiyle tanınan Kırım Hanı I. Selim Giray'dı (1634-1704). Itrî, IV. Mehmed'le yakınlığının bir sonucu olarak, padişahtan, kendisine esirciler kethüdalığı görevinin verilmesi dileğinde bulunmuş, bu dileği yerine getirilmiştir. Bazı kaynaklar, onun bu dileğini, İstanbul'a getirilen esirlerin ülkelerinin müziği üstüne bilgi edinmek, içlerinden müziğe yeteneği olanları da yetiştirmek istemesine bağlarlar.
Itrî uzun yıllar Enderun'da müzik öğretmenliği ve hanendelik ettikten sonra, elli yaşına doğru emekli olarak saraydan ayrıldı. Ancak, müzikteki ünü Lale Devri'nde daha da artarak sürdü. Meyvecilikle çiçekçiliğe meraklı olduğu, kendi adıyla anılan İstanbul'un ünlü Mustabey armudunu ilk kez onun yetiştirdiği de söylenir. Itırdan gelen Itrî mahlası da, çiçek merakına bağlanır. Divan şairlerinden Şeyhî'nin yazdığına göre, ölümünden sonra "Mevlevihane Yenikapusu haricine" gömülmüştür. Mezar taşı kayıptır.
Itrî zamanının tanınmış şairlerindendir. Divan ve âşık tarzlarında şiirleri vardır. Naatlar, gazeller, tahmisler, nazireler, tarih düşüren beytiler ve şarkılar dışında, hece ölçüsüyle türküler de yazmıştır. Bestelediği yapıtlarda şiirlerinin pek azını güfte olarak kullanmış, Nâbî, Bakî, Nazîm, Nailî, Nef'î gibi ustaların şiirlerini bestelemeyi yeğlemiştir. Şiirlerini topladığı Divan'ı kayıptır. Şiirlerine şuara tezkirelerinde, yazma şiir derlemelerinde rastlanır. Ancak, Itrî mahlaslı bütün şiirler ona ait değildir, 1622'de ölmüş başka bir şair de aynı mahlasla şiirler yazmıştır. 17.ve 18 yy'larda Buhurîzade lakabıyla tanınmış iki müzikçi daha bulunduğu için, Itrî'nin onlarla da karıştırılmaması gerekir.
Itrî aynı zamanda tâlîk yazı yazan bir hattatır. Edebiyat ve hat öğretmeni Siyahî Ahmed Efendi'dir (?-1697). Yazdığı tâlik yazı örnekleri, Hâfız Post'un güfte derlemesine eklediği güftelerde görülür. Neyzen olduğu da söylenir. Saz eserleri bestelemesi, ney ya da başka bir saz çaldığını gösterir. Çağının kaynaklarında, kuramsal bilgilerinin çok üstün bir düzeyde olduğundan söz edilir.
Asıl önemi besteciliğindedir. Yapıtlarıyla bir çığır açmış, Klasik Türk müziğinin kurucusu olmuştur. Ondan önceki bestecilerde, bir ölçüde de olsa, Orta ve Yakındoğu müziklerinin izleri sezilir. Bu etkiler onda bütünüyle silinmiş, Klasik Türk müziği diye adlandırılan, Osmanlı-Türk üslubu en belirgin çizgileriyle ortaya çıkmıştır. Klasik üsluba bağlı kalmış pek çok bestecide, az ya da çok, onun etkisi vardır. Itrî, Abdülkadir Merâgi ve Hammâmîzade İsmail Dede Efendi'yle birlikte, Türk müziğinin gelişimini yönlendiren üç önemli besteciden biri olmuştur.
Itrî'nin din dışı yapıtlarının başında gelen Nevâ Kâr Hâfız'ın bir gazeli üzerine bestelenmiştir. Bu yapıt çeşitli makam ve usul geçkileri uygulanarak birbirine bağlanmış ezgilerinin zenginliği yanında, kuruluşu ve titiz işçiliğiyle de özgünlük taşır. Aynı zamanda, Klasik üslubun niteliklerini de en iyi yansıtan, en özlü örneklerinden biridir. Çeşitli makamlardaki, büyük formlu öbür din dışı yapıtları, ilgili fazılların ilk akla gelen parçaları arasındadır. Din dışı küçük formlarda bestelediği hiçbir yapıtı günümüze ulaşmamıştır.
Itrî dinsel müziğe yepyeni bir hava getirmiştir. Dinsel yapıtları, cami ve tekke müziği örnekleri olarak ikiye ayrılır. Teravih namazı sırasında makam değiştirme kuralı ile, camilerde müezzinlerin uyguladıkları çeşitli kuralların Itrî tarafından konulduğu söylenir. Bayram namazlarında okunan Segâh Kurban Bayramı Tekbiri, kutsal emanetlerin ziyareti sırasında okunan Segâh Sal-ât-ı Ümmiye, Mâye Cuma Salâtı, Dilkeşhâveran Gece Salâtı, üç yüz yıldır etkilerinden bir şey yitirmemiş yapıtlardır. Özellikle ilk ikisi çok kısa birer cümle içinde yarattıkları etkinin yoğunluğu bakımından Türk müziğinde benzersiz bir sanat gücü taşırlar.
Mevlevihanelerde, sema törenlerinde, ayinden önce okunan, Rast Naat-ı Peygamber, Itrî'nin Mevlevi müziğine en kalıcı katkısıdır. Güftesi Mevlânâ'nın bir şiirinden alınan yapıtta, güfte ile beste yetkin bir biçimde bütünleştirilmiştir. Bu naatın, bestelenmesinden sonra Mevlevihanelerdeki her sema töreninde okunması bir gelenek haline gelmiştir. Segâh Ayin'i ise, bu türün ilk güçlü örneklerinden biridir.
Günümüze ulaşan yapıtlarının çoğunda mistik bir hava vardır. Bu yönü bir ölçüde, Mevlevi olmasına bağlanabilir. Seçtiği formlar için en uygun anlatımı bulan Itrî, cami müziği olarak bestelediklerinde, derin bir dindarlık duygusunu, Mevlevi müziği yapıtlarında, tasavuffi bir içe dönüş heyecanını dile getirmiş, din dışı yapıtlarında ise, yoğun müzik cümleleri arasında beliren düşünceli ve düşündürücü bir tavrı benimsemiştir.
Sanatı d
